ख्वप सांस्कृतिक विश्वविद्यालय सम्बन्धमा अवधारणा पत्र

डा राजेन्द्र काेजू

नेपाल असाधारण सांस्कृतिक विविधताको धनी देश हो, जहाँ १२० भन्दा बढी जातीय समुदाय, विभिन्न भाषाहरू र शताब्दीयौँ पुराना कलात्मक परम्पराहरू विद्यमान छन्। तर आधुनिकीकरण, बसाइँसराइ, प्राकृतिक विपद् तथा औपचारिक संस्थागत सहयोगको अभावका कारण धेरै पारम्परिक ज्ञान प्रणालीहरू संकटमा परिरहेका छन्।

भक्तपुर एक जीवित सम्पदा पारिस्थितिक तन्त्र (Living Heritage Ecosystem) को प्रतिनिधित्व गर्दछ, जहाँ वास्तुकला, शिल्पकला, संस्कार–संस्कृति तथा सामुदायिक शासन प्रणाली अझै सक्रिय रूपमा अभ्यासमा छन्। यद्यपि, नेपालमा हालसम्म सांस्कृतिक सम्पदा शिक्षा तथा अनुसन्धानका लागि विशेष रूपमा समर्पित राष्ट्रिय विश्वविद्यालय स्थापना भएको छैन।

भक्तपुर सांस्कृतिक विश्वविद्यालय को स्थापना निम्न उद्देश्यहरू पूरा गर्न महत्वपूर्ण हुनेछः
* आदिवासी तथा मौलिक ज्ञानको संस्थागत संरक्षण
* सम्पदा संरक्षण विशेषज्ञताको सुदृढीकरण
* परम्परागत कलाका लागि संरचित शैक्षिक मार्गको निर्माण
* सांस्कृतिक ज्ञानको क्षय न्यूनिकरण
* राष्ट्रिय सांस्कृतिक नीतिहरूको कार्यान्वयनमा सहयोग

⸻

३. राष्ट्रिय नीतिहरूसँग सामञ्जस्य

प्रस्तावित विश्वविद्यालय निम्न नीतिहरूसँग अनुरूप हुनेछः
* नेपालको संविधान (धारा ३२: संस्कृतिको हक)
* राष्ट्रिय शिक्षा नीति
* राष्ट्रिय सांस्कृतिक नीति
* दिगो विकास लक्ष्यहरू (SDGs ४, ८, ११ र १६)
* युनेस्को विश्व सम्पदा संरक्षणप्रति नेपालको प्रतिबद्धता

विश्वविद्यालयले निम्न क्षेत्रमा योगदान पुर्‍याउनेछः
* समावेशी तथा गुणस्तरीय शिक्षा प्रवर्द्धन
* युवाहरूको रोजगारी तथा सीप विकास
* सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धन
* भूकम्पपछिको सम्पदा पुनर्निर्माण क्षमता अभिवृद्धि
* औपचारिक शिक्षामा आदिवासी ज्ञानको मान्यता

⸻

४. दृष्टि (Vision)

नेपाललाई सांस्कृतिक सम्पदा शिक्षा, संरक्षण, अनुसन्धान तथा सिर्जनात्मक नवप्रवर्तनमा विश्वस्तरीय अग्रणी राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्ने।

⸻

५. मिशन (Mission)

* नेपालको सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, अभिलेखीकरण र शैक्षिक प्रणालीकरण गर्ने।
* परम्परागत कला, सम्पदा संरक्षण र आदिवासी अध्ययनमा मान्यता प्राप्त शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
* परम्परागत ज्ञानलाई विज्ञान, प्रविधि र उद्यमशीलतासँग एकीकृत गर्ने।
* महिला तथा सीमान्तकृत समुदायका लागि समावेशी शैक्षिक पहुँच सुनिश्चित गर्ने।
* नेपालको सांस्कृतिक कूटनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य सुदृढ गर्ने।

⸻

६. प्रस्तावित शैक्षिक संरचना

विश्वविद्यालय निम्न विद्यालयहरू (Schools) अन्तर्गत संरचित हुन सक्नेछः

परम्परागत कला तथा शिल्प विज्ञान विद्यालय
* काष्ठकला तथा वास्तु अलंकरण
* धातु ढलाइ तथा मूर्तिकला
* पौभा चित्रकला तथा आइकोनोग्राफी
* माटो भाँडा तथा सिरेमिक
* मन्दिर कला पुनःस्थापना

सम्पदा संरक्षण तथा वास्तुकला विद्यालय
* संरक्षण विज्ञान
* सम्पदा संरचनाहरूको भूकम्पीय सुदृढीकरण
* पुनःस्थापना इन्जिनियरिङ
* शहरी सम्पदा व्यवस्थापन

आदिवासी अध्ययन तथा सांस्कृतिक मानवशास्त्र विद्यालय
* नेवारी अध्ययन
* आदिवासी भाषाहरू तथा अभिलेखीकरण
* संस्कार प्रणाली र मौखिक परम्परा
* हिमाली संस्कृतिहरूको तुलनात्मक अध्ययन

प्रदर्शन कला तथा सांस्कृतिक अभिव्यक्ति विद्यालय
* परम्परागत संगीत तथा बाजा
* संस्कारिक नृत्य
* पवित्र प्रस्तुति परम्परा

सांस्कृतिक उद्यमशीलता तथा सिर्जनात्मक उद्योग विद्यालय
* सांस्कृतिक पर्यटन व्यवस्थापन
* सम्पदामा आधारित उद्यम विकास
* संग्रहालय तथा अभिलेख व्यवस्थापन
* डिजिटल सम्पदा अभिलेखीकरण

⸻

७. शैक्षिक कार्यक्रमहरू

* स्नातक तथा स्नातकोत्तर तह
* स्नातकोत्तर डिप्लोमा कार्यक्रम
* शिल्पी प्रमाणीकरण कार्यक्रम
* अल्पकालीन सीपमूलक तालिम
* अनुसन्धान फेलोशिप
* अन्तर्राष्ट्रिय आदान–प्रदान कार्यक्रम

औपचारिक मान्यताको प्रक्रिया नेपाल विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (UGC) सँग समन्वयमा विकास गरिनेछ।

⸻

८. संस्थागत मोडेल: जीवित सम्पदा परिसर

भक्तपुरलाई “जीवित सम्पदा परिसर” का रूपमा विकास गरिनेछ, जहाँः
* मन्दिर तथा ऐतिहासिक स्थलहरूलाई प्रयोगात्मक प्रयोगशालाका रूपमा उपयोग गरिनेछ।
* अग्रज शिल्पीहरूलाई अभ्यास प्राध्यापक (Professors of Practice) को मान्यता दिइनेछ।
* समुदायका ज्येष्ठ सदस्यहरू सांस्कृतिक ज्ञान सल्लाहकारका रूपमा संलग्न हुनेछन्।
* विद्यार्थीहरूले सक्रिय पुनःस्थापना तथा अभिलेखीकरण परियोजनामा सहभागिता जनाउनेछन्।

यो मोडेलले समुदायमा आधारित ज्ञानलाई औपचारिक उच्च शिक्षासँग एकीकृत गर्नेछ।

⸻

९. आर्थिक तथा सामाजिक प्रभाव

विश्वविद्यालयलेः
* शिल्पी तथा सांस्कृतिक पेशाकर्मीका लागि रोजगारी सिर्जना गर्ने
* दिगो सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने
* नेपालको सिर्जनात्मक अर्थतन्त्र सुदृढ गर्ने
* महिला तथा युवाको सहभागिता बढाउने
* सम्मानजनक स्थानीय अवसर सिर्जना गरी बसाइँसराइ न्यूनिकरण गर्ने
* नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक प्रतिष्ठा अभिवृद्धि गर्ने

⸻

१०. प्रस्तावित शासकीय संरचना

* कुलपति (राष्ट्रिय विश्वविद्यालय ढाँचाअनुसार नियुक्त)
* उपकुलपति
* प्राज्ञिक परिषद्
* सांस्कृतिक नेतृत्व, संरक्षण विशेषज्ञ तथा मन्त्रालय प्रतिनिधि सम्मिलित सल्लाहकार परिषद्
* सामुदायिक सल्लाहकार बोर्ड

⸻

११. कार्यान्वयन चरणहरू

चरण १: सम्भाव्यता अध्ययन तथा सरोकारवालासँग परामर्श
चरण २: विधायी स्वीकृति तथा विधान निर्माण
चरण ३: पाठ्यक्रम विकास तथा मान्यता प्रक्रिया
चरण ४: पूर्वाधार विकास तथा प्राध्यापक नियुक्ति
चरण ५: पाइलट कार्यक्रम सञ्चालन तथा भर्ना प्रक्रिया प्रारम्भ

⸻

१२. वित्तीय स्रोत

सम्भावित वित्तीय स्रोतहरूः
* सरकारी अनुदान
* अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक संरक्षण कोष
* युनेस्को सहकार्य
* शुल्क आय
* अनुसन्धान अनुदान
* सार्वजनिक–निजी साझेदारी (PPP)