फागुन २१ को राजनीतिक परीक्षाः जब संगठन, व्यक्तित्व र असन्तोष आमनेसामने उभिन्छन्

महेन्द्र चालिसे 
नेपाल २०८२ फागुन २१ तर्फ बढ्दै गर्दा संसदीय चुनाव अब केवल प्रतिनिधि छान्ने प्रक्रियामा सीमित देखिँदैन । यो चुनावले विगत तीन दशकदेखि जरा गाडेर बसेको राजनीतिक संस्कृतिले निरन्तरता पाउने हो कि, नयाँ प्रकारको नेतृत्व र अपेक्षाले ठाउँ बनाउने हो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दैछ। झापा, सर्लाही र काठमाडौं–३ जस्ता निर्वाचन क्षेत्रहरू यस बहसका केन्द्रमा छन्, जहाँ उम्मेदवार मात्र होइन—राजनीतिक सोच, शैली र भविष्य ठोक्किँदैछन् ।
झापामा चुनावको मैदान कुनै साधारण प्रतिस्पर्धा होइन। यहाँ केपी शर्मा ओली उम्मेदवारका रूपमा उभिँदा उनीसँग केवल व्यक्तिगत राजनीतिक यात्रा मात्र छैन, उनीसँग एमालेको सांगठनिक स्मृति, अनुशासन र दशकौँदेखि जमेको मताधार छ । झापा एमालेका लागि भावनात्मक र रणनीतिक दुबै हिसाबले महत्वपूर्ण क्षेत्र हो । यसै कारण ओलीको उपस्थितिले चुनावलाई पार्टी–केन्द्रित बनाइदिन्छ। उनका समर्थकका लागि ओली स्थिरता, अनुभव र “थाहा भएको राजनीति” को प्रतीक हुन् ।
तर यही मैदानमा बालेन शाहको सम्भावित उपस्थितिले समीकरण भत्काउने संकेत दिन्छ । बालेन पार्टी राजनीतिबाट टाढा रहेर, व्यक्तित्व र कामको भाषामा स्थापित भएका पात्र हुन् । उनीसँग बलियो सांगठनिक संरचना नहुन सक्छ, तर उनीसँग शहरी युवामाझ बनेको विश्वास, असन्तोषको प्रतिनिधित्व र ‘प्रतीकात्मक राजनीति’ को शक्ति छ। झापामा प्रश्न यही हो—के मतदाता अझै पार्टीको झन्डा हेरेर मत हाल्छन्, कि व्यक्ति र सन्देशलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्? यदि चुनाव स्थिरता र परिचित संरचनातर्फ मोडियो भने ओलीको जित सहज देखिन्छ; तर यदि परिवर्तनको चाहना गाउँ–टोलसम्म गहिरियो भने बालेनको चुनौती सामान्य रहने छैन ।
सर्लाही पुग्दा चुनावको चरित्र फेरिन्छ। यहाँ राष्ट्रिय बहसभन्दा स्थानीय सम्बन्ध, जातीय समीकरण र प्रत्यक्ष पहुँच बढी प्रभावकारी हुन्छ । गगन थापा आधुनिक, वैचारिक र शहरी राजनीतिका परिचित अनुहार हुन् । उनी युवापुस्ताको आशा, नीतिगत स्पष्टता र भाषणमार्फत राजनीति गर्ने नेताका रूपमा चिनिन्छन् । तर सर्लाहीजस्तो क्षेत्रमा प्रश्न उठ्छ—के राष्ट्रिय छविले मात्र जित सुनिश्चित गर्छ ?
यही ठाउँमा डाक्टर अमरेश कुमार सिंहको उपस्थिति निर्णायक बन्छ । उनी सभ्य कूटनीतिभन्दा स्पष्ट, कहिलेकाहीँ कडा अभिव्यक्तिका लागि परिचित छन् । तर त्यो शैली नै सर्लाहीमा उनको शक्ति हो । उनी स्थानीय मुद्दा, पहिचान र ‘हाम्रै मान्छे’ भन्ने भावनालाई सम्बोधन गर्छन् । यदि चुनाव पार्टी र राष्ट्रिय नेतृत्वप्रति भरोसामा आधारित भयो भने गगन बलियो देखिन्छन्; तर यदि मतदाता प्रत्यक्ष बोल्ने, स्थानीय दुःख बुझ्ने उम्मेदवारतर्फ आकर्षित भए भने अमरेशको जित सम्भावनाभित्र पर्छ । सर्लाहीको लडाइँले देखाउँछ—नेपालमा अझै धेरै ठाउँमा राजनीति विचारभन्दा सम्बन्धमा चल्छ ।
यी दुई क्षेत्रको कथाले काठमाडौं–३ मा आएर अझ जटिल रूप लिन्छ। काठमाडौं–३ शहरी, शिक्षित र तुलनात्मक रूपमा सचेत मतदाताको क्षेत्र हो । यहाँ मतदाता पार्टीको घोषणापत्रभन्दा कामको ट्र्याक रेकर्ड हेर्छन् भन्ने विश्वास छ । यही कारण कुलमान घिसिङको नाम यहाँ अर्थपूर्ण बन्छ। लोडसेडिङ अन्त्य गरेर राज्य संयन्त्रले काम गर्न सक्छ भन्ने अनुभूति गराएका कुलमान उम्मेदवारका रूपमा उभिँदा, उनी केवल व्यक्ति होइनन—एक स्मृति र भरोसा हुन् ।
तर काठमाडौं–३ सरल छैन । यही क्षेत्रमा रास्वपाको संगठित युवा मत छ, कांग्रेसको परम्परागत आधार छ र एमालेको स्थायी कोर भोट छ । सबैले एउटै मध्यम वर्गीय, शिक्षित मतदाता लक्षित गरिरहेका छन् । यही कारण यो क्षेत्र “मत फुट्ने प्रयोगशाला” बन्दैछ । यदि परिवर्तनको मत एकताबद्ध भयो भने कुलमान जस्ता उम्मेदवारले फाइदा लिन सक्छन; तर यदि त्यो मत विभिन्न पार्टी र स्वतन्त्र उम्मेदवारमा छरियो भने, कम मत ल्याएर पनि परम्परागत दलका उम्मेदवारले जित निकाल्ने सम्भावना रहन्छ त्यस्मा एमालेले बाजी मार्ने संभावना बढि देखिन्छ । 
यी तीनै क्षेत्रलाई एउटै धारमा राख्दा एउटा साझा प्रश्न उभिन्छ—यो चुनाव के कुराले निर्देशित हुनेछ ? संगठनले ? व्यक्तित्वले ? कि व्यापक असन्तोषले ? यदि अन्तिम क्षणमा मतदाता “अझै जोखिम लिनु हुँदैन” भन्ने निष्कर्षमा पुगे भने, एमाले र कांग्रेसजस्ता दलहरू सुरक्षित रहनेछन् । यदि “अब काम गरेर देखाउने चाहियो” भन्ने आवाज बलियो भयो भने, बालेन र कुलमानजस्ता पात्रहरू इतिहास लेख्न सक्छन् । र यदि असन्तोष स्पष्ट दिशाबिनै फैलियो भने, मत फुट्नेछ—र नतिजा धेरैका लागि अप्रत्याशित हुनेछ ।
फागुन २१ को चुनाव त्यसैले सामान्य मिति होइन । यो नेपाली राजनीतिले आफूलाई कस्तो ऐनामा हेर्छ भन्ने दिन हो । संगठन अझै सर्वशक्तिमान छ कि, व्यक्तित्व र परिणामले नयाँ बाटो खोल्दैछ ? यसको उत्तर मतपेटिकाभित्र लुकेको छ, तर संकेत झापा, सर्लाही र काठमाडौं–३ मा प्रस्ट देखिन थालेका छन्