फर्मूला मिल्क (दुध) खान हुन्छ कि हुदैन ?
बैशाख २, २०८१, आइतबार | विहान ०६:१० बजे | 65
भर्खरै जन्मेको शिशुदेखि ३ बर्षसम्मका बच्चाहरूको लागि फर्मूला दुध धेरै लोकप्रिय भएको छ र लोकप्रिय हुँदैछ । विश्वव्यापी रूपमा, फर्मूला दूधले सन् २००५ देखि दुई सय प्रतिशत बृद्धि भएको देखिन्छ । र, यसको लोकप्रियता जारी नै रहन देखिन्छ । नेपालमा पनि यसको लोकप्रियतामा उत्तिकै भेटिन्छ । शिशुलाई फर्मूला दुध नै खुवाइन्छ । खासगरी शिशुलाई फर्मूला दुध खुवाउनु हुन्छ कि हुँदैन ?
पोषणविद् कल्पना राजबंशीले बच्चलाई फर्मूला दुध खुवाउन मिल्छ तर यो आमाको दुध एकथोपा पनि आउँदैन, आएपनि थोरै मात्र आउँछ, शिशुलाई प्रयाप्त मात्रामा आउँदैन, आमामा केही मेडिकल समस्या भएमा अर्थात बच्चालाई दुध खुवाउन नमिल्ने अवस्थामा फर्मूला दुध खुवाउँन सकिन्छ । यसलाई राम्रो विकल्पको रुपमा मात्र लिन सकिने पोषणविद् राजवशी बताउँछिन् । तर, आमाको दुध प्रयाप्त मात्रामा शिशुलाई पुग्ने गरी आउँछ भने फर्मुला दुध खुवाउँनु हुँदैन ।, उनी भन्छिन्,
के बाट बनाइन्छ ?
फर्मूला दुध गाईको दुधबाट ने बनाइन्छ । तर यसलाई बच्चालाई उपयुक्त हुने गरी विभिन्न पोषण तत्वहरुको मात्रा मिलाएर बनाइन्छ । यसोभन्दा गाईको दुधबाट नै बन्ने भएपनि गाइको दुध सिधै खुवाउँनु हुन्न भन्ने मनमा प्रश्न आउँन सक्छ । गाइको दुध धेरै प्रोटिन हुने भएकोले बच्चालाई सिधै खुवाउँदा बच्चाले पचाउन नसक्ने हुन्छ । त्यसैले बच्चालाइ गाइको सिधै खुवाउनु भन्दा फर्मूला दुध तुलनात्मक रुपमा फाइदाजनक मानिन्छ । किनभने आमाको दुध नआउने वा शिशुलाई आमाको दुध विकल्पको रुपमा खुवाउने यो बाहेक अन्य केही विकल्प नभएको उनी बताउँछिन् । किनभने यो आमाको दुध जस्तै गरी तयारी पारिएको हुन्छ, उनी भनिन्छ, तर आमाको दुधको तुलनाको भने त्यति फाइदाजनक होइन् राम्रो पनि होइन् ।
के यो स्वस्थ छ ?
फर्मूला दुध शिशुलाई खुवाउँदा हाइजिंन अर्थात सरसफाईमा ध्यान दिन नसकेमा स्वस्थवद्र्धक नै हुन्छ, राजवंशी भन्छिन्, तर सफासफाईमा ध्यान दिन नसकेमा बच्चालाई झाडापखाला, वास्ता जस्ता समस्या हुनसक्छ ।
त्यसैले सकेसम्म आमाको दुध खुवाउँने हुँदै नभएमा मात्र फर्मूलाको दुधको प्रयोग गर्न पोषणविद् राजवंशी सुझाउँछिन् । साथै फर्मूला दुध विकल्प भयो भन्दैमा आमाको दुध आउने आमाहरुले पनि अल्छी गरेर बच्चालाई फर्मूला दुध नखुवाउनुस्, उनी भन्छिन् ।
फर्मूला दुध किन्दा विश्व स्वास्थ्य संगठनले वा सरकारी निकायमा दर्ता भएको छ कि, डेट एक्पायर अर्थात मिति गुज्रिएको छ कि छैन् हेर्नुपर्छ । त्यसैले राम्रोसँग बुझेर मात्रा प्रयोग गर्नुपर्ने उनी बताउँछिन् ।
एकदम महँगो
यदि बच्चाहरूले विविध आहार खाइरहेका छन् भने उनीहरूलाई यी उत्पादनहरूमा पाइने पोषक तत्वहरूको स्तर आवश्यक पर्दैन । विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्यूएचओ) र अष्ट्रेलियाको राष्ट्रिय स्वास्थ्य र चिकित्सा अनुसन्धान परिषदलगायत विश्वव्यापी स्वास्थ्य अधिकारीहरूले स्वस्थ बच्चाहरूलाई फार्मुला दूध सिफारिस गर्दैनन् । साथै साना बालबालिकालाई दिइने दुध समान्य गाईको दुधभन्दा चारदेखि पाँच गुणा महँगो हुन्छ । “प्रिमियम“ शिशु दूध अर्थात जसमा भिटामिन र खनिजहरूको उच्च स्तर भएको अधिक भएको दुध झन् महँगो हुन्छ । त्यसैले बच्चाको दुधको पनि अन्य आवश्यक चीज पनि कटौती गर्ने निर्णय गर्छन् ।
बच्चाको दूध आविष्कार
सन् १८६५ मा जर्मन रसायनशास्त्री जस्टस भोन लिबिगले पहिलोपटक बच्चाको लागि फर्मूला दुधको आविष्कार गरेका थिए । लाइबिगको फर्मूला दुधमा गाईको दूध, गहुँ र माल्टको पीठो र पोटासियम बाइकार्बोनेटको संयोजन गरेर बनाएको थियो जसलाई गाईको दूधमा मिसाएर तातो बनाएको पाइन्छ । युरोपमा शिशुहरूलाई खुवाउने गरिन्छ ।
यद्यपि, यो १८८३ सम्म थिएन कि बाष्पीकरण दूधलाई बच्चाको लागि फर्मूला दुधमा एक घटकको रूपमा पेश गरिएको थियो, जसले यसलाई खराब नगरी उत्पादनको राम्रो ढुवानी र भण्डारणको लागि अनुमति दिएको थियो ।
त्यस्तै शिशुको दूध सिर्जना गरिएको थियो ताकि शिशु फर्मूला कम्पनीहरूले आफ्नो शिशु फर्मूलाको विज्ञापन रोक्ने नियमबाट बच्नको लागि बनाइएको थियो ।
बच्चाको दूध कसरी यति लोकप्रिय बन्यो
फर्मूला दुधको विज्ञापनले अभिभावकलाई यो दुध बच्चाको लागि एकदम स्वस्थ र थप पोषण प्रदान गर्ने विश्वास दिलाएको छ । र, मार्केटिङको माध्यमबाट, आमाबाबुहरूलाई विश्वास गराइन्छ कि यसले उनीहरूको बच्चाको वृद्धि र विकास, उनीहरूको मस्तिष्कको कार्य, र उनीहरूको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई फाइदा पु¥याउँछ भनिएको छ । त्यस्तै खाना खान मन नपराउँने वा थोरै खाने बच्चाहरुको लागि फर्मूला दुध खुवाउँदा आवश्यक पोषण पूर्ति गर्ने माध्यमको रूपमा पनि प्रस्तुत गरिन्छ ।
यद्यपि, नियमित रूपमा बच्चालाई फर्मूला दूध खुवाइराखेको लागि एक्कासी दुध छुटाउँदा चिडचिडापनको जोखिम बढ्न सक्छ । किनभने यो चपाउन पर्दैन, मिठो हुन्छ । र तर अन्य खानेकुरा चपाउनुपर्ने तथा गुलियो मिठो हुँदैन । उनीहरुले अन्य खानेकुरा खान रुचाउँदैन्न र चिडचिडा हुन्छन् । यसले नियमित सेवनले अन्य खानेकुराबाट पाउने उर्जा र पोषण तत्वलाई विस्थापित गर्ने गर्दछ ।
यसविषयमा डब्लूएचओ, जनस्वास्थ्य शिक्षाविद्हरूसँगै, वर्षौंदेखि बच्चाहरूलाई खुवाउने फर्मूला दूधको बारेमा चिन्तित छन् । तर यसलाई नियमन गर्ने तरिकामा कुनै परिवर्तन वा प्रतिवन्ध लगाएको छैन् । त्यसैले सरकारले अभिभावकहरूलाई यस मार्केटिङबाट जोगाउन र बालबालिकाको स्वास्थ्यलाई नाफाभन्दा माथि राख्नको लागि कदम चाल्नुपर्छ । हामी सहित जनस्वास्थ्य अधिकारीहरू र अधिवक्ताहरू, शिशुहरू र जन्मदेखि तीन वर्षसम्मका बच्चाहरूका लागि सबै फर्मूला दुध उत्पादनहरूको मार्केटिङ (बिक्री नगर्ने) मा प्रतिबन्ध लगाउन आह्वान गर्नुपर्ने देखिन्छ । शिशु फर्मूला दुधहरूको लागि उद्योगद्वारा स्व–नियमनको सट्टा सरकारले लागू गरेको मार्केटिङ प्रतिबन्धहरू हुनु अनिवार्य हुनुपर्छ ।
आमाबाबुलाई दोष दिनु हुँदैन
बच्चाहरूले पहिले भन्दा धेरै प्रशोधित खानाहरू (बच्चाको दूध सहित) खाइरहेका छन् किनभने समय–बन्दीमा परेका आमाबाबुहरूले उनीहरूको बच्चालाई पर्याप्त पोषण प्राप्त गर्नको लागि एक सुविधाजनक विकल्प खोज्छन फर्मूला दुध व्यवसायीहरुले यसको फाइदा लिन्छन् र अनावश्यक उत्पादनको लागि माग सिर्जना गर्छन । आमाबाबुहरू आफ्ना बच्चाहरूको लागि उत्तम चाहन्छन्, तर उनीहरूलाई थाहा हुनुपर्छ कि बच्चाको लागि फर्मूला दूधको पछाडिको मार्केटिङ भ्रामक छ ।
बच्चाको दूध एक अनावश्यक, अस्वस्थ, महँगो उत्पादन मात्र हो । साना बच्चाहरूलाई आमाको दूध, अन्य खानेकुरा र÷वा गाईको दूध वा गैर–डेयरी दूधको विकल्पमा राख्न सकिन्छ । आमाबाबु आफ्नो बच्चाको खानेकुराको बारेमा चिन्तित छन् भने बच्चाको लागि उपभोग गर्न खोजेको खान कति उपयुक्त भनेर जान्न जरुरी हुन्छ ।
केही अनुसन्धानकर्ताका अनुसार यो अल्ट्रा–प्रशोधित दूध अन्र्तगत पर्छ । किनभने यसमा
बच्चाहरूको लागि बनाइएको फर्मूला दूधमा सामान्यतया क्याल्सियम र प्रोटिन कम हुन्छ भने धेरै चिनी र क्यालोरीहरू हुने देखाएको छ । ब्रान्डको आधारमा, बच्चाहरूलाई दिइने चिनी हुनसक्छ । यद्यपि बच्चाको दूधमा भिटामिन र खनिजहरू हुन्छन्, यी नियमित खाना र आमाको दूधमा पाइन्छ र राम्रोसँग अवशोषित हुन्छ ।
Comments
