योगमाया : अन्धकार चिर्न उठेको सत्यको स्वर -2

३ सत्यको आन्दोलन र सत्ताको असहजता
योगमायाको आन्दोलन क्रमशः एउटा सामान्य धार्मिक समूहको सीमाभन्दा धेरै माथि उठिसकेको थियो। भोजपुरका गाउँहरूमा सुरु भएको सत्य, न्याय र धर्मराज्यको अभियान पूर्वी नेपालको विभिन्न क्षेत्रमा फैलिन थालेको थियो। उनका अनुयायीहरू दिनप्रतिदिन बढ्दै थिए। उनीहरूका लागि योगमाया केवल गुरुआमा वा साध्वी मात्र रहिनन्, नैतिक साहसको प्रतीक बनिसकेकी थिइन्।
यस आन्दोलनको विशेषता के थियो भने यसमा कुनै हातहतियार थिएन, कुनै सैनिक शक्ति थिएन, कुनै राजनीतिक दलको संरचना थिएन। आन्दोलनको आधार थियो– सत्य, नैतिकता र अन्यायको प्रतिरोध। तर इतिहासले बारम्बार के देखाएको छ भने कहिलेकाहीँ नैतिक आन्दोलन नै सत्ताका लागि सबैभन्दा ठुलो चुनौती बन्छ। राणा शासनका लागि पनि योगमायाको आन्दोलन यस्तै चुनौती बन्दै गयो।
शासनले बुझ्न थाल्यो– यो आन्दोलनको उद्देश्य व्यक्तिगत सुविधा वा कुनै पद प्राप्त गर्नु होइन। यसको लक्ष्य नै शासनलाई नैतिकताको कठघरामा उभ्याउनु थियो। यही कारण योगमायाको आन्दोलनलाई केवल धार्मिक गतिविधि भनेर बेवास्ता गर्न सम्भव रहेन।
४। सुधारका आश्वासन र बढ्दो निराशा
योगमाया र उनका अनुयायीहरूले शासनसँग संवादको बाटो बन्द गरेका थिएनन्। उनीहरूले बारम्बार आफ्ना माग शासकसम्म पुर्‍याउने प्रयास गरे। धर्मराज्य स्थापना, न्यायपूर्ण शासन, भ्रष्टाचारको अन्त्य, सामाजिक कुरीतिको उन्मूलन र जनताको सम्मानपूर्ण जीवनको माग उनीहरूको आन्दोलनको केन्द्रमा थियो।
केही ऐतिहासिक स्रोतहरूमा तत्कालीन राणा शासकबाट सुधारका आश्वासन प्राप्त भएको उल्लेख पाइन्छ। तर ती आश्वासन व्यवहारमा परिणत भएनन्। समय बित्तै गयो तर शासनको चरित्र उस्तै रह्यो। जनतामाथिको अत्याचार, प्रशासनिक अन्याय र सामाजिक विभेदमा कुनै सार्थक परिवर्तन देखिएन।
यसले योगमायालाई गहिरो पीडा दियो। उनले आफ्ना अनुयायीहरूसँग भनेको भाव विभिन्न वाणीहरूमा प्रकट हुन्छ—जब राज्यले सत्य सुन्न छोड्छ, तब सत्य बोल्नेहरूको परीक्षा सुरु हुन्छ।
५। दमनको प्रारम्भ
राणा शासनले योगमायाको आन्दोलनलाई सामान्य धार्मिक अभियानका रूपमा हेर्न छोड्यो। आन्दोलनको प्रभाव बढेपछि उनका अनुयायीमाथि निगरानी बढाइयो। कतिपयलाई पक्राउ गरिएको, सोधपुछ गरिएको तथा आन्दोलनलाई कमजोर पार्ने प्रयास गरिएको विवरण विभिन्न अनुसन्धानमा पाइन्छ।
यस चरणमा एउटा कुरा उल्लेखनीय छ। योगमायाले आफ्ना अनुयायीहरूलाई कहिल्यै हिंसात्मक प्रतिकार गर्न प्रेरित गरिनन्। उनले तरबारको होइन, सत्यको शक्ति प्रयोग गरिन्। उनका लागि प्रतिरोध भनेको नैतिक प्रतिरोध थियो।
यही कारण आन्दोलनलाई दबाउन शासनले प्रयोग गरेको शक्ति र आन्दोलनले अपनाएको अहिंसात्मक मार्गबिच स्पष्ट भिन्नता देखिन्छ।
६। ‘धर्मराज्य’ अब केवल सपना रहेन
समयसँगै योगमायाको विचार अझ स्पष्ट बन्दै गयो। उनका लागि धर्मराज्य अब केवल एउटा आदर्श वा कल्पना थिएनस त्यो जनताको अधिकार थियो।
उनी बारम्बार भन्थिन्– यदि शासक धर्ममा छैन भने प्रजा पनि सुरक्षित रहँदैनन् । यदि न्याय बेचिन्छ भने राज्यको आधार नै कमजोर हुन्छ। यदि सत्य बोल्नेलाई दण्ड र झुट बोल्नेलाई पुरस्कार दिइन्छ भने त्यो राज्य दीर्घकालसम्म टिक्न सक्तैन।
उनको यो चिन्तन आधुनिक लोकतान्त्रिक भाषामा सुशासन, उत्तरदायित्व र विधिको शासन ९च्गभि या ीबध० सँग धेरै नजिक देखिन्छ। तर उनले यी विचार आफ्नै धार्मिक–दार्शनिक भाषामा व्यक्त गरिन्। यही कारण उनका वाणीहरू आज पनि समसामयिक लाग्छन्।
७।१ अन्तिम निर्णयतर्फ अघि बढ्दै
आन्दोलनको लामो यात्रापछि योगमायाले एउटा निष्कर्ष निकालिन्– यदि शासनले न्याय दिन सक्तैन भने त्यसविरुद्ध अन्तिम नैतिक प्रतिवाद आवश्यक छ।
उनका निकट अनुयायीहरूसँग यस विषयमा लामो छलफल भएको उल्लेख पाइन्छ। जलसमाधिको विचार कुनै आकस्मिक आवेगको परिणाम थिएन। यो धेरै समयको निराशा, आध्यात्मिक विश्वास र नैतिक प्रतिरोधको अन्तिम अभिव्यक्ति थियो।
आजका दृष्टिले यो निर्णय अत्यन्त जटिल र पीडादायी देखिन्छ। त्यसैले आधुनिक इतिहासकारहरूले जलसमाधिलाई एउटै कोणबाट व्याख्या गर्दैनन्। कसैले यसलाई आध्यात्मिक आत्मबलिदान भनेका छन्, कसैले राणा शासनविरुद्धको चरम अहिंसात्मक प्रतिरोध त कसैले राजनीतिक–सामाजिक विरोधको अद्वितीय रूपका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
७।२ जलसमाधिको तयारी
ऐतिहासिक विवरणअनुसार १९४१ ९वि।सं। १९९८० को असार महिनातिर योगमाया र उनका अनुयायीहरूले अन्तिम निर्णय सार्वजनिक गरे। अरुण नदीलाई साक्षी राखेर सत्यका निम्ति प्राण अर्पण गर्ने तयारी सुरु भयो।
यो घटना सामान्य आत्महत्याजस्तो थिएन। सहभागीहरूले यसलाई धार्मिक भाषामा ूजलसमाधिू अर्थात् सत्यका लागि चेतनापूर्वक गरिएको अन्तिम समर्पणका रूपमा बुझेका थिए।
अनुयायीहरूले उपवास, भजन, प्रार्थना र आध्यात्मिक तयारी गरेका थिए भन्ने विवरण विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ। योगमायाले अन्तिम समयसम्म आफ्ना अनुयायीहरूलाई सत्यबाट विचलित नहुन आग्रह गरेको उल्लेख गरिएको छ।
७।३ अरुण नदीको त्यो बिहान
१९४१ जुलाई महिनाको एउटा बिहान ९नेपाली पात्रोअनुसार असार २२ गते० अरुण नदीको किनार असाधारण रूपमा गम्भीर थियो।
योगमाया आफ्ना अनुयायीहरूको अग्रभागमा थिइन्। उपलब्ध अधिकांश अनुसन्धानअनुसार उनीसँग ६० भन्दा बढी अनुयायी थिए। यद्यपि सहभागीको ठ्याक्कै सङ्ख्याबारे विभिन्न स्रोतमा केही अन्तर पाइन्छ। कतिपयले ६७ जना, कतिपयले ६८ जना र केहीले ू६० भन्दा बढीू मात्र उल्लेख गरेका छन्।इतिहासकारहरूको साझा निष्कर्ष भने एउटै छ– यो नेपालको इतिहासमा राज्यविरुद्ध गरिएको सबैभन्दा अद्वितीय र सामूहिक अहिंसात्मक प्रतिवादमध्ये एक थियो।
७।४ जलसमाधि स् इतिहासको एउटा असहज अध्याय
योगमाया र उनका अनुयायीहरू अरुण नदीमा प्रवेश गरे। केही समयमै नदीको बहावले उनीहरूलाई आफ्नो गर्भमा समेट्यो।
यो दृश्यलाई कसैले धार्मिक बलिदान भने, कसैले सामूहिक जलसमाधि, कसैले राजनीतिक प्रतिरोध। तर जुनसुकै नाम दिए पनि एउटा तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन– यस घटनाले नेपाली इतिहासमा गहिरो प्रश्न छोडेको छ।
के कुनै समाज यस्तो अवस्थामा पुग्न सक्छ, जहाँ न्यायको आशा समाप्त भएपछि मानिसहरूले जीवनभन्दा सत्यलाई ठुलो ठान्छन् रु
योगमायाको जलसमाधिले यही प्रश्न भावी पुस्ताका लागि छोडिदियो।
८। इतिहासलाई दबाउने प्रयास
जलसमाधिपछि राणा शासनले यस घटनाको व्यापक प्रचार हुन दिएन। उपलब्ध अध्ययनहरूका अनुसार योगमायाको आन्दोलन, उनका वाणी र जलसमाधिसम्बन्धी समाचारहरू लामो समयसम्म दबाइए। अभिलेखहरू सार्वजनिक गरिएनन् र राज्यका आधिकारिक इतिहासमा पनि यस घटनालाई स्थान दिइएन।
यसै कारण योगमायाको नाम दशकौँसम्म नेपाली समाजको सामूहिक स्मृतिबाट लगभग ओझेलमा पर्‍यो।
तर सत्य पूर्ण रूपमा मेटिँदैन। उनका शिष्यहरूले सुरक्षित राखेका वाणी, स्थानीय जनस्मृति र पछि भएका अनुसन्धानका आधारमा योगमायाको जीवन पुनः प्रकाशमा आयो।
))))))))))))))))))))))))))))))))))))))))
९। मृत्यु होइन, एउटा नयाँ आरम्भ
योगमायाको जीवन अरुण नदीमा समाप्त भयो तर उनको विचार समाप्त भएन। आज उनको नाम उच्चारण गर्दा केवल एउटा ऐतिहासिक पात्रको सम्झना हुँदैनस एउटा प्रश्न पनि उठ्छ–सत्यका लागि मानिस कति टाढासम्म जान सक्छ रु
उनले देखाएको साहसले नेपाली समाजलाई धर्म, राजनीति, नारी अधिकार, सामाजिक न्याय र नैतिक नेतृत्वबारे पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ।
उनको जलसमाधि इतिहासको अन्तिम विन्दु थिएनस त्यो नयाँ बहसको प्रारम्भ थियो।
१०।१ योगमायालाई बुझ्ने नयाँ दृष्टि
योगमायाको जीवनकथा केवल जलसमाधिमा समाप्त हुने एउटा ऐतिहासिक घटना होइन। यो एउटा यस्तो विचारयात्रा हो, जसले नेपाली समाजको धर्म, सत्ता, महिला अवस्था र नैतिक चेतनालाई गहिरो प्रश्न गर्छ। यदि उनको जीवनलाई केवल आन्दोलन वा बलिदानको दृष्टिले मात्र हेरियो भने उनको विचारको मूल मर्म छुट्न सक्छ।
योगमायालाई बुझ्न तीन तह आवश्यक देखिन्छ—
१।साधक वा धार्मिक व्यक्तित्व
२।सामाजिक विद्रोही
३।दार्शनिक–नैतिक चिन्तक
यी तीनै तहको संयोजनले मात्र उनलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
१०।२ ‘सर्वार्थ योगवाणी’ स् शब्दभन्दा बढी चेतना
योगमायाका विचारहरूको मुख्य स्रोत सर्वार्थ योगवाणी हो। यो कुनै परम्परागत ग्रन्थजस्तो व्यवस्थित रूपमा लेखिएको पुस्तक होइन। यो उनका वाणी, पद, उपदेश र अनुभूतिहरूको सङ्कलन हो, जुन उनका अनुयायीहरूले मौखिक परम्पराबाट सुरक्षित राखे।
योगवाणीको मूल विशेषता यसको सरलता हो। भाषा गहिरो भए पनि जटिल छैन। प्रतीकात्मकता प्रबल छ तर त्यसको जरा जनजीवनमै छ।
उनका वाणीहरूमा बारम्बार देखिने मुख्य स्वरहरू—
ड्ड    सत्यको सर्वोच्चता
ड्ड    लोभ र अहङ्कारको आलोचना
ड्ड    धार्मिक आडम्बरप्रति अस्वीकरण
ड्ड    मानव समानताको आग्रह
ड्ड    आन्तरिक शुद्धताको महत्त्व
ड्ड    सत्ता र नैतिकताको सम्बन्ध
यी वाणीहरू केवल आध्यात्मिक उपदेश होइनन्, ती सामाजिक टिप्पणी पनि हुन्।
१०।३ योगमायाको दार्शनिक आधार
योगमायाको दर्शनलाई कुनै एक परम्परागत दर्शनभित्र मात्र सीमित गर्न कठिन हुन्छ। उनी वेदान्तीय विचारबाट प्रभावित देखिन्छिन् तर उनको दृष्टि केवल मोक्ष वा आत्मज्ञानमा सीमित छैन।
उनको दर्शनका केही आधारभूत पक्ष—
९क० सत्य नै परम धर्म हो
उनका लागि धर्म कुनै सम्प्रदाय होइन। धर्म भनेको सत्यको अभ्यास हो। सत्यबिना धर्म अधूरो हुन्छ।
९ख० कर्मकाण्डभन्दा नैतिकता ठुलो
पूजा, व्रत, यज्ञ आदि बाह्य क्रियाभन्दा मानव व्यवहारको शुद्धता ठुलो हो भन्ने उनको जोड थियो।
९ग० सत्ता पनि नैतिक हुनुपर्छ
राज्य केवल शक्ति होइन, उत्तरदायित्व पनि हो। यदि राज्यले न्याय दिन सक्तैन भने त्यो राज्य नै असफल हुन्छ।
९घ० स्त्री–पुरुष समानता
उनका वाणीहरूमा प्रत्यक्ष रूपमा नारी–पुरुष समानताको आधुनिक सिद्धान्त भेटिन्छ। यो उनको समयका लागि अत्यन्त क्रान्तिकारी विचार थियो।
१०।४ शैली, प्रतीक र साहित्यिक शक्ति
योगवाणीको साहित्यिक शक्ति यसको गहिरो प्रतीकात्मकतामा छ।
उनी नदी, आगो, आकाश, अन्धकार, प्रकाशजस्ता प्राकृतिक प्रतीक प्रयोग गर्छिन्। यी प्रतीक केवल काव्यात्मक सौन्दर्यका लागि मात्र होइनन्स यी नैतिक सन्देशका वाहकसमेत हुन्।
उदाहरणका रूपमा—
ड्ड    अन्धकार . अज्ञान, अन्याय
ड्ड    प्रकाश . सत्य, ज्ञान
ड्ड    नदी . जीवन र परिवर्तन
ड्ड    आगो . शुद्धीकरण र चेतना
उनको शैलीमा लोकलयको प्रभाव पनि स्पष्ट छ। त्यसैले उनका वाणीहरू जनमानसमा सजिलै फैलिन सक्थे।
१०।५ योगमायाको आन्दोलन र बौद्धिक पुनर्पाठ
आधुनिक अध्ययनमा योगमायालाई धार्मिक व्यक्तित्वका रूपमा मात्र होइन, सामाजिक आन्दोलनकी अग्रदूतका रूपमा पनि हेरिन्छ। विशेषगरी केही विद्वान्हरूले उनको आन्दोलनलाई निम्न दृष्टिले व्याख्या गरेका छन्—
ड्ड    नारीवादी आन्दोलनको प्रारम्भिक स्वरूप
ड्ड    तल्लो वर्गको प्रतिरोध
ड्ड    नैतिक राजनीतिक चेतना
यस सन्दर्भमा द्यबचदबचब ल्ष्mचष् ब्शष्श ले योगमायालाई नेपालको मौन तर गहिरो सामाजिक विद्रोहको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरेकी छन्। उनका अनुसार योगमायाको आन्दोलन कुनै सङ्गठनात्मक शक्ति नभए पनि यसको नैतिक प्रभाव अत्यन्त शक्तिशाली थियो।
त्यस्तै ःष्अजबभ िज्गतत लगायतका विद्वान्हरूले योगमायालाई नेपाली साहित्य र सामाजिक इतिहासको सीमामा रहेको महत्त्वपूर्ण सङ्क्रमण बिन्दुका रूपमा हेरेका छन्।
१०।६ मिथक र ऐतिहासिक यथार्थ
योगमायाको जीवनसँग सम्बन्धित केही पक्षहरूमा स्पष्ट ऐतिहासिक मतभेद छन्।
९क० जन्ममिति
विभिन्न स्रोतमा उनको जन्म वर्ष फरक–फरक उल्लेख पाइन्छ।
९ख० वैवाहिक जीवन
उनको पहिलो विवाह, वैधव्य र पुनर्विवाहसम्बन्धी विवरणहरूमा पनि मतभेद छन्।
९ग० अनुयायीहरूको सङ्ख्या
जलसमाधिमा सहभागी संख्या ६० देखि ६८ सम्मका विभिन्न अनुमान पाइन्छ।
९घ० जलसमाधिको स्वरूप
यो आत्महत्या हो कि धार्मिक बलिदान हो भन्ने विषयमा पनि विद्वान्हरू विभाजित छन्।
यी सबैले देखाउँछ– योगमायाको इतिहास पूर्ण रूपमा लिखित नभई मौखिक परम्परा र पुनर्निर्माणमा आधारित छ।
१०।७ योगमाया र नारी चेतना
योगमायालाई नेपाली नारी आन्दोलनको प्रारम्भिक प्रतीक मान्न सकिन्छ।
उनको जीवनले तीन महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—
ड्ड    महिला केवल घरेलु भूमिकामा सीमित हुनु हुँदैन
ड्ड    महिलाले आध्यात्मिक र सामाजिक नेतृत्व गर्न सक्छन्
ड्ड    अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउनु लैंगिक सीमाभन्दा माथिको कुरा हो
उनको समयको समाजमा यी विचार अत्यन्तै क्रान्तिकारी थिए।
८। राजनीतिक चेतना र नैतिक राज्यको कल्पना
योगमायाको ‘धर्मराज्य’ कुनै धार्मिक शासनको अवधारणा होइन। यो नैतिक शासनको कल्पना हो।
आजको भाषामा भन्नुपर्दा, यो अवधारणा—
ड्ड    सुशासन
ड्ड    पारदर्शिता
ड्ड    उत्तरदायित्व
ड्ड    सामाजिक न्याय
सँग मेल खान्छ।
उनको आन्दोलनले के देखाउँछ भने राजनीति केवल सत्ता होइन, नैतिक उत्तरदायित्व पनि हो।
१०।८ योगमायाको ऐतिहासिक प्रभाव
योगमायाको प्रभाव तत्कालीन समयमा सीमित भौगोलिक क्षेत्रमा देखिए पनि दीर्घकालमा यसको महत्त्व गहिरो रह्यो।
उनको प्रभावका मुख्य पक्ष—
ड्ड    नेपाली नारीचेतनाको प्रारम्भिक आधार
ड्ड    धार्मिक आडम्बरविरुद्ध आलोचनात्मक दृष्टि
ड्ड    सामाजिक न्यायको चेतना
ड्ड    मौन प्रतिरोधको परम्परा
आज पनि उनको नाम नेपाली सामाजिक आन्दोलन, साहित्य र इतिहासमा पुनःपाठ हुँदै छ।
१०।९ अन्तिम मूल्याङ्कन
योगमायालाई कुनै एक आयाममा मात्र सीमित गर्न सकिँदैन।
उनी—
ड्ड    साध्वी पनि थिइन्
ड्ड    कवयित्री पनि थिइन्
ड्ड    विद्रोही पनि थिइन्
ड्ड    चिन्तक पनि थिइन्
तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भने उनी सत्यप्रति समर्पित मानव थिइन्।
उनको जीवनले एउटा प्रश्न सधैँ खुला राख्छ— यदि सत्य बोल्नु अपराध मानिन्छ भने समाज कस्तो अवस्थामा पुगेको हुन्छ रु
१०।१० अमर विरासत
योगमायाको भौतिक जीवन अरुण नदीमा समाप्त भयो तर उनको विचार समाप्त भएन।
आज उनको नाम—
ड्ड    नारी अध्ययनमा
ड्ड    सामाजिक इतिहासमा
ड्ड    नेपाली साहित्यमा
ड्ड    नैतिक दर्शनमा
बारम्बार पुनःउठ्छ।
उनको विरासत कुनै मूर्ति वा स्मारकमा सीमित छैनस त्यो विचारको निरन्तरता हो।
समापन
योगमायाको जीवनले नेपाली इतिहासमा एउटा मौन तर गहिरो क्रान्ति लेखेको छ। त्यो क्रान्ति बन्दुकको होइन, चेतनाको थियो। त्यो क्रान्ति सत्ता प्राप्तिको होइन, सत्य प्राप्तिको थियो।
उनको कथा आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ  किनकि समाज अझै पनि यस्ता प्रश्नहरूको सामना गरिरहेको छ— सत्य, न्याय र समानताकोको स्थायित्व कसरी र कहिले प्राप्त हुन्छ १