बलि प्रथा : पौराणिक मान्यता कि गलत परम्परा ?

**काठमाडौं – बडा दशैं नेपालीहरूको महान् चाड हो, जसमा देवी दुर्गाको पूजा–आराधनासँगै बलि प्रथाले विशेष स्थान पाउँछ। शताब्दियौँदेखि चलेको यो परम्परालाई समाजले "देवी दुर्गालाई खुसी बनाउने" विश्वासमा अपनाउँदै आएको छ। तर, शास्त्रहरूले यो मान्यता गलत भएको खुलासा गरेका छन्। पौराणिक कथाहरूमा देवी दुर्गाले राक्षसहरूको दमन गरी समाजलाई भयमुक्त बनाएको उल्लेख छ, तर कतै पनि निरीह पशुको बलि मागिएको पाइँदैन। यो लेखले बलि प्रथाको शास्त्रीय आधार, पौराणिक कथाहरू र वास्तविक अर्थ खोतल्छ, साथै समाजले गलत रूपमा अंगालेको परम्परालाई चिरफार गर्छ।

#### शास्त्रले के भन्छ ?
हिन्दु शास्त्रहरू– जस्तै भागवत पुराण, देवी भागवत र मार्कण्डेय पुराण– मा देवी दुर्गालाई शान्ति, करुणा र रक्षकको रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी ग्रन्थहरूमा बलिको सट्टा मनका विकारहरू– काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकार– लाई त्याग्नुपर्ने उल्लेख छ। देवी भागवत (५.१२.१६) मा भनिएको छ, "देवी प्रसन्नता आत्मशुद्धिबाट प्राप्त हुन्छ, न कि रक्तपातबाट।" यजुर्वेद (१.१.१) ले पनि जीव हिंसालाई निषेध गर्दै आध्यात्मिक बलिदानलाई जोड दिन्छ। यी शास्त्रहरूले स्पष्ट गर्छन् कि पशुबलिको सट्टा मनका दानवरूपी भावनाहरूलाई समर्पण गर्नु नै सच्चा बलि हो। तर, समाजले यो सन्देशलाई बङ्ग्याएर निरीह पशुबलिको चलन बसायो।

#### पौराणिक कथाहरू : राक्षस दमन, न कि पशु बलि
पौराणिक कथाहरूमा देवी दुर्गाले राक्षसहरूको दमन गरेको प्रसङ्ग प्रख्यात छ। मार्कण्डेय पुराणअनुसार, महिषासुर नामक राक्षसले पृथ्वीलाई आतङ्कित बनाएको थियो। देवी दुर्गाले नौ दिनको युद्धपछि उसलाई परास्त गरी समाजलाई भयमुक्त बनाइन्। यो कथा नवरात्रिको आधार हो, जसको दशौं दिन विजया दशमीका रूपमा मनाइन्छ। यही प्रतीकस्वरूप समाजमा महिषासुरको सङ्केतका रूपमा राँगोको बलि दिने चलन बस्यो, तर यो शास्त्रमा आधारित नभई सामाजिक परम्पराबाट प्रेरित हो। 

अर्को कथा चण्ड–मुण्ड राक्षसको दमनसँग जोडिन्छ। यी राक्षसहरूले देवलोकमा अशान्ति मच्चाएपछि देवी चण्डिकाले तिनलाई परास्त गरिन्। यो कथाले पनि हिंसक शक्तिको अन्त्य र शान्तिको स्थापनालाई जोड दिन्छ। स्कन्द पुराणमा पनि रक्तबीज राक्षसलाई परास्त गरेको प्रसङ्ग छ, जहाँ देवीले उसको रक्तबाट उत्पन्न हुने शक्तिलाई नष्ट गरिन्। यी कथाहरूले देखाउँछन् कि देवीको शक्ति दुष्टताविरुद्ध हो, न कि निर्दोष जीवको बलिका लागि।

#### बडा दशैंका अन्य पौराणिक कथाहरू
बडा दशैंसँग जोडिएका अन्य कथाहरूले पनि शान्ति र विजयको सन्देश बोकेका छन्। रामायणअनुसार, भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको दिन विजया दशमीका रूपमा मनाइन्छ। रामले नौ दिनसम्म शक्ति (दुर्गा) को उपासना गरेर रावणलाई परास्त गरेका थिए। यो कथाले असत्य माथि सत्यको जीतलाई प्रतीक बनाउँछ। यस्तै, काठमाडौं उपत्यकामा तलेजु भवानीको पूजा र फूलपातीको परम्पराले पनि सामाजिक एकता र शान्तिको सन्देश दिन्छ। यी कथाहरूले बलिको सट्टा एकता, शान्ति र आत्मशुद्धिलाई प्राथमिकता दिएको पाइन्छ।

#### गलत परम्पराको सुरुवात
शास्त्रहरूले पशुबलिको सट्टा आत्मिक बलिदानलाई जोड दिए पनि मध्ययुगमा सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभावले राँगो, बोका र कुखुराको बलि दिने चलन बस्यो। महिषासुरको प्रतीकका रूपमा राँगोको बलि दिने परम्परा राजा–महाराजाहरूले शक्ति प्रदर्शनका लागि सुरु गरे, जुन पछि जनमानसमा फैलियो। यो परम्पराले निरीह पशुहरूलाई अनावश्यक दुख दिएको छ, जुन शास्त्रको भावनाविपरीत छ, पशु अधिकार विपरीत छ। आधुनिक समयमा धेरै सामाजिक अभियानहरूले पशुबलिको सट्टा नरिवल, कुभिन्डो र बुद्धिको बलिलाई प्रोत्साहन गरिरहेका छन्, तर पनि जिब्रोको लागि यो कुरा लाई अङ्गीकार गर्न मानव समाज तयार देखिएको छैन।

#### निष्कर्ष
हिन्दु शास्त्रहरूले पशुबलिको कुनै अनुमति दिँदैनन्। भागवत पुराण, यजुर्वेद र अन्य ग्रन्थहरूले काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारजस्ता मनका दानवहरूलाई बलिदान गर्न जोड दिन्छन्। पौराणिक कथाहरूमा देवी दुर्गाले राक्षसहरूको दमन गरेर समाजलाई शान्ति दिएको कुरा प्रष्ट छ। बडा दशैंमा बलिको नाममा पशु हिंसालाई निरन्तरता दिनु शास्त्र र मानवताविपरीत छ। यो दशैंमा सच्चा बलिको अर्थ बुझेर शान्ति र करुणाको सन्देश फैलाऔं।