नेपाली नोटको बेहाल र संरक्षणको आवश्यकता

दशैंमा नयाँ नोट: जतन गरौं, बिगार्न छोडौं!

नेपालमा पैसाको नोटप्रति हाम्रो व्यवहार र सोचले हाम्रो सांस्कृतिक र सामाजिक चेतनाको एउटा पाटोलाई झल्काउँछ। नेपाली नोटहरूको अवस्था हेर्दा लाग्छ, हामीलाई नोटको महत्व र संरक्षणको आवश्यकताबारे खासै हेक्का छैन। कागजको टुक्रा जस्तो देखिने यी नोटहरू छाप्न ठूलो धनराशि खर्च हुन्छ, तर हामीले तिनलाई कच्याककुचुक पार्ने, फोहोर बनाउने र बिगार्ने बानीले यो खर्चको मूल्यलाई बेवास्ता गरिरहेका छौं। बडा दशैं नजिकिँदै गर्दा, नयाँ नोटप्रतिको हाम्रो मोह र त्यसको दुरुपयोगलाई लिएर पनि गम्भीर चिन्तन गर्नुपर्ने बेला आएको छ।

#### नोटप्रति हाम्रो लापरबाही
नेपाली समाजमा नोटलाई सफा राख्ने बानी खासै देखिँदैन। हामी नोटलाई पर्समा व्यवस्थित राख्नुको सट्टा खल्तीमा कच्याककुचुक पारेर राख्छौं। पानीले धोइदिन्छौं, पूजाको बेला सिन्दूर र टीका लगाइदिन्छौं, अनि लुगा धुने बेला खल्तीमै छोडेर धोइदिन्छौं। यो लापरबाहीले नोटको आयु छोटिन्छ र राष्ट्रलाई नयाँ नोट छाप्न थप आर्थिक बोझ पर्छ। एउटा नोट छाप्न कति खर्च लाग्छ भन्ने कुरा हामीलाई खासै चासो हुँदैन। यदि हामीले यस्तो बानीलाई सुधार्ने हो भने, राष्ट्रिय सम्पत्तिको संरक्षणमा ठूलो योगदान पुग्नेछ।

#### दशैंमा नयाँ नोटको लालसा
नेपालमा दशैंको बेला नयाँ, सुकिलो नोट साट्ने अनौठो चलन छ। टिका लगाउने बेला नयाँ नोट दिने र लिने परम्पराले यो प्रचलनलाई झनै बढावा दिएको छ। तर प्रश्न उठ्छ, किन चाहिन्छ नयाँ नोट? नयाँ नोट ल्याएर पनि हामी त्यसलाई सिन्दूरले रंग्याउँछौं, फोहोर बनाउँछौं, अनि कच्याककुचुक पारेर बिगार्छौं। यो केवल सांस्कृतिक परम्पराको नाममा राष्ट्रिय सम्पत्तिको दुरुपयोग हो। विदेशका मुद्राहरू, जस्तै अमेरिकी डलर वा युरो, कति सफा र चिटिक्क हुन्छन्, हेर्दा लोभ लाग्छ। तर हाम्रा नोटहरूको हालत भने बेहाल छ।

#### धार्मिक कर्मकाण्डमा नोटको दुरुपयोग
हिन्दू समुदायमा धार्मिक कर्मकाण्ड, पिण्डदान, पूजा, वा दक्षिणा दिने बेला नोटलाई फोहोर बनाउने प्रचलन पनि धेरै छ। पुरेतलाई दक्षिणा दिँदा नोटमा टीका लगाउने, भिजेको हातले छुने, चिसो भुइँमा राख्ने जस्ता व्यवहारले नोट बिग्रिन्छ। यस्तो बानीले नोटको आयु मात्र छोटिँदैन, यो हाम्रो लापरबाही र अज्ञानताको प्रतीक पनि बन्छ। पैसामा लेख्ने, स्टिच गर्ने, वा अनावश्यक रूपमा काट्ने जस्ता बानीहरूले पनि नोटको गरिमालाई कम गर्छ।

#### नोट संरक्षणको महत्व
नोट केवल कागजको टुक्रा होइन, यो राष्ट्रिय सम्पत्ति हो। यसको संरक्षण गर्नु भनेको देशको अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्‍याउनु हो। नोट छाप्न लाग्ने खर्च, कागज, मसी, र प्रविधिको ठूलो लगानीलाई हामीले बुझ्नुपर्छ। यदि हामीले नोटलाई सफा र व्यवस्थित राख्ने बानी बसाल्यौं भने, नोटको आयु बढ्छ र नयाँ नोट छाप्ने खर्च कम हुन्छ। यो पैसा अन्य विकासका काममा प्रयोग हुन सक्छ।

#### कसरी सुधार गर्ने?
- *सफा राख्ने बानी बसालौं*: नोटलाई पर्स वा व्यवस्थित ठाउँमा राख्ने बानी गरौं। खल्तीमा कच्याककुचुक नराखौं।
- *धार्मिक कर्मकाण्डमा सचेत बनौं*: पूजा वा दक्षिणा दिने बेला नोटलाई फोहोर नबनाऔं। टीका वा सिन्दूर लगाउनुको सट्टा छुट्टै कागज वा कपडा प्रयोग गरौं।
- *नयाँ नोटको मोह त्यागौं*: दशैंमा नयाँ नोटको सट्टा सफा र पुराना नोट प्रयोग गरौं। यो चलनले अनावश्यक खर्च कम गर्छ।
- *सचेतना फैलाऔं*: आफ्नो परिवार र समुदायमा नोटको महत्व र संरक्षणको आवश्यकताबारे कुरा गरौं।

#### दशैंमा नयाँ सन्देश
बडा दशैं आउँदैछ। यो बेला नयाँ नोटको लालसा राख्नुको सट्टा हामीले भएका नोटलाई जतन गरेर राख्ने र संरक्षण गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। टिका लगाउने बेला नयाँ नोट दिने परम्परालाई निरन्तरता दिने हो भने, ती नोटलाई फोहोर नबनाउने प्रतिबद्धता पनि गरौं। हाम्रा साना–साना प्रयासले राष्ट्रिय सम्पत्तिको संरक्षणमा ठूलो योगदान पुग्छ।

#### अन्त्यमा
नेपाली नोटको बेहाल अवस्था हाम्रो सामाजिक र सांस्कृतिक व्यवहारको परिणाम हो। अब समय आएको छ, हामीले आफ्नो बानी सुधारेर नोटलाई सम्मान गर्न सिकौं। यो केवल कागज होइन, हाम्रो देशको पहिचान र अर्थतन्त्रको हिस्सा हो। आउनुहोस्, यो दशैंमा नयाँ नोटको मोह त्यागेर भएका नोटलाई जतन गर्न सिकौं। नोटको संरक्षण गरौं, राष्ट्रको सम्पत्ति जोगाऔं!