बडादशैंको साँस्कृतिक एवं धार्मिक पक्ष

प.घनश्याम गुरागाईं
प्रत्येक वर्ष आश्विन शुक्लपक्षको घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म हर्षोल्लाशपूर्वक मनाइने वडा दशैंको चहलपहल शुरु भैसकेको छ । दशैंका लागि गरिने किनमेलदेखि घरको सरसफाई र सजावट पनि भइरहेको छ । विजया दशमी अनि वडा दशैंको नामबाट पनि पुकारिने दशैं पर्वको धार्मिक एवं साँस्कृतिक महत्व छ । वर्षाऋतु सकिएपछि शरदऋतुमा मनाइने चाड दशैंमा शक्तिकी देवी दुर्गा भवानीको विशेष पूजा आराधना गरिन्छ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदाको दिन घटस्थापना गरेपछि सुरु हुन्छ नवरात्र । नवरात्री भरि हिन्दुहरुका घरमा नित्य दुर्गा सप्तसती पाठ र नवदुर्गाको पूजा गरिन्छ । नवरात्रमा नवदुर्गाका रुपमा पुजिने देवीहरुमा शैलपुत्री, ब्रम्हचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमामता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी र सिद्धिदात्री हुन् । घटस्थापनाको दिन स्नान गरे शुद्ध पवित्र भई नदी वा जलाशयबाट निकालेको चोखो बालुवाको विधिवत् रुपमा वेदी तराय गरी कलश स्थापन गरिन्छ । कलश वरिपरिको बालुवा मिसिएको माटोमा जौ मकै लगायतका अन्न छरेर सफा कपडाले छोपिन्छ । सो दिन हिमालय पर्वतकी छोरी शैलपुत्रीको विशेष आराधना गर्ने चलन छ । धर्मशास्त्रहरुमा त्रिशुललाई शैलपुत्रीको अस्त्र र गाईलाई उनको बाहन भनेर पनि उल्लेख गरिएको पाइन्छ ।
घटस्थापनाको दिनदेखि सुरु हुने नवरात्रि विजया दशमीको दिन चामलको अक्षताको टिका र जमरा लगाएपछि सम्पन्न हुन्छ । तर रातो टिका र जमरा लगाउने, आफ्ना मान्यजनबाट आर्शिवाद लिने, शुभकामना आदानप्रदान गर्ने कामभने धेरै जसो हिन्दुहरुले कोजाग्रत पूर्णिमाको दिनसम्म गर्छन् । दशैंको तीनदिन अष्टमी, नवमी र दशमीका दिन विशेष चहलपहल हुन्छ । शक्तिकी देवी दुर्गाको आराधना एवं पाठपूजा गरी दशमीको दिनमा दुर्गापूजा सम्पन्न गरेर दुर्गाको प्रसादको रुपमा चामलको रातो टिका (जसलाई साहस र विजयको प्रतिक पनि मानिन्छ) अनि दीर्घायुको प्रतिक पहेंलो जमरा लगाएर आफूभन्दा ठूलाबाट आर्शिवाद लिने पनि चलन छ । नयाँ लुगा, मीठो खाना, शुभकामना आदानप्रदान, भेटघाट गर्दै पि» खेल्ने परम्परा पनि दशैंको विशेषता भित्रै पर्छ । हुनत दशैंका दश रंग विशेष छन् । ती मध्ये आराधना पूजापाठ, भेटघाट जमघट, खानपान, मनोरञ्जन, विशेष सरसफाई , गृहसज्जा, घुमफिर, किनमेल, परिवारसँग सामिप्यता, साँस्कृतिक आदानप्रदान र आर्थिक व्यवस्थापन मूख्य हुन् ।
एकआपसमा शुभकामना आदानप्रदान गर्दै सुख समृद्धिको कामना गर्दे पारिवारिक भेटघाट र पुनर्मिलनको माहोल जुटाउने कामपनि बडा दशैंमा नै गरिन्छ । शुभकामना आदानप्रदान दिपावली, छट एवं नयाँवर्ष एवं विस्केटजात्रामा पनि गरिन्छ तर दशैंमा चाँहि काम विशेषले एवं बाध्यतामा जन्मघरबाट टाढा बसेका परिवारका सदस्यहरु एकैठाँउमा भेला हुने गर्छन् । रातो अक्षताको टिका त जुनसुकै देवकार्य अनि पूजा गर्दा पनि लगाउन सकिन्छ तर पहेंला जमरा दशैंका बेलामा मात्रै लगाईन्छ । वडादशैंको नवरात्रमा पूजिने देवीका शक्तिरुपहरुका आआफ्नै परिचय र विशेषताहरु छन् । नवरात्रमा विशेषगरी देवीका नौ रुपमा नारीको पूजा गरिन्छ । अर्थात् शक्ति स्वरुपिणी माता भगवतीको नौ स्वरुपको विशेष पूजा, आराधना, अर्चना र जप हुने गर्छ दशैंमा ।

नवरात्रमा पुजिने नवदुर्गा सागर गुरागाईं (४ पेजमा असोज)

हिन्दुहरुको महान पर्व वडा दसैं शक्तिको आराधना गर्ने चाडको रुपमा पनि रहँदै आएको  छ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन घटस्थापना गरी आरम्भ हुने नवरात्र पर्वको नौ दिनको अवधिमा शक्तिस्वरुपा देवी दुर्गा भवानीका विभिन्न नौ स्वरुपको पूजा अर्चना गरिन्छ । तिनै नौ स्वरुपका भगवतीलाई हामी समग्रमा नवदुर्गा भन्छौं । नवदुर्गामा क्रमशः शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी एवं सिद्धिदात्री हुन् । बडादसैंका अवसरमा पूजा गरिन नवदुर्गाहरुका छुट्टाछुट्टै विशेषता एवं महिमा छ ।
शैलपुत्री
घटस्थापनाको दिन पूजा गरिने देवीको नाम शैलपुत्री हो । यिनी हिमालय पर्वतकी छोरी भएकीले शैलपुत्री भनिएको हो । कौशिकी समेत भनिने यी देवी कोशी नदीको स्रोत मानिन्छिन् । यी देवीले आँखाबाट धूँवा निकाल्ने धुम्रलोचन नामक दैत्यको संहार गरेकी थिइन्  भन्ने प्रचलन छ ।
ब्रह्मचारिणी
नवरात्रको दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणी नामकी देवीको पूजाअर्चना गरिन्छ । सतीदेवीले पुर्नजन्म लिँदै पार्वती रुप धारणा गरेपछि उनले महादेवलाई पतिका रुपमा पाउन घोर तपस्या गरेकीले उनको नाम ब्रह्मचारिणी रहेको हो । यिनको दाहिने हातमा जपमाला र देब्रे हातमा कमण्डलु हुन्छ ।
चन्द्रघण्टा
तेस्रो दिन पुजिने सिंह माथि विराजमान देवीको नाम चन्द्रघण्टा हो ।
यी देवीका ५ मुख तथा १० हात छन् । चन्द्रघण्टाको सुवर्णमय स्वरुप देखेर दानवहरु डराउने भएकोले यिनलाई चन्द्रघण्टा भनिएको हो । यी देवीले चण्ड मुण्ड नामक जुम्ल्याहा दैत्यको संहार गरेकी थिइन् ।
कुष्माण्डा
आठ हात भएकी, सूर्य मण्डलमा निवास गर्ने, सूर्यझै तेज भएकी चौथो दिन पुजिने देवीलाई कुष्माण्डा भनिन्छ । यी देवीको अट्टहासमा ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र विनाश गर्ने शक्ति छ भन्ने कुरामा हिन्दु धर्मावलम्बीहरु विश्वास गर्छन् । यी देवीले महिषासुरका सेनापतिहरु चामर, चिक्षुरलगायतका दैत्यहरुको संहार गरेकी थिइन् भन्ने शास्त्रहरुमा उल्लेख छ ।
स्कन्दमाता
स्वेत वर्ण, तीन आँखा, चार हात, कमलको फूलमाथि आसन भएकी स्कन्द कुमारकी जननी देवी स्कन्दमाताको पूजा पाँचौं दिन गरिन्छ । स्कन्दमाता नै पवित्र नदी गंगाकी सर्जक मानिन्छिन् ।
कात्यायनी
नवरात्रको छैटौं दिन कात्यायनी देवीको पूजाअर्चना गरिन्छ । तीन नेत्र, आठ हात भएकी यी देवीको स्वरुप सुवर्णमय छ । कात्यायन ऋषिले यज्ञमा उपद्रो मच्चाउने दैत्यहरु शुम्भ र निशुम्भको संहार गर्न दुर्गा भवानीको आराधना गरेपछि कात्यायन ऋषिकी छोरीका रुपमा प्रकट भएकीले यिनको नाम कात्यायनी रहेको हो ।
कालरात्री
सातौं दिन महाकालीसमेत भनिने कालरात्री नामकी देवीको पूजाअर्चना गरिन्छ । कृष्ण वण, गधा बाहन भएकी, तीन नेत्र, चार हात भएकी , चारै हातमा क्रमशः तरबार, मसाल, वरमुद्रा तथा अभय मुद्रा धारण गरेकी, सास फेर्दा आगो ओकल्ने यी देवीले भुइँमा झरेको प्रत्येक थोपा रगतबाट पुनः जीवन प्राप्त गर्ने भनिएको रक्तवीज नामक दैत्यको संहार गरेकी थिइन् ।
महागौरी
गोरुमाथि चढ्ने श्वेत वर्ण, श्वेतवस्त्र धारणा गरेकी, तीन आँखा, चारहात भएकी यी देवीको पूजा अष्टमीका दिन अर्थात् आठौं दिन गरिन्छ । यी देवीलाई पार्वतीको आठौं अवतार मानिन्छ । यी देवी शान्ति तथा समुन्नतिको प्रतीक पनि हुन् । यी देवीले दानवराज महिषासुरको वध गरेकी थिइन् ।
सिद्धिदात्री 
नवरात्रको नवौं वा अन्तिम दिन पुजिने देवीको नाम सिद्धिदात्री हो । भगवान् शिवले पनि यिनै देवीको आराधना पश्चात् सिद्धि प्राप्त गरेकाले यिनलाई सिद्धिदात्री भनिएको हो । सिद्धिदात्रीको पूजा आराधना गर्नाले मनोवान्छित फल प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास छ ।
बडादसंैको प्रसाद जमराको वैज्ञानिक महत्व  (पूर्वेली कान्छो)

बडादसैंको पहिलो दिन दसैंघरमा घटस्थापना गरी नदीको बालुवा राखेर जौ छरिन्छ । यसरी मातृशक्तिको आह्वान, आराधना गर्दै दसैं घरमा उमारिएको जमरा विजयादशमीको दिन आफ्ना कुलदेवताहरुलाई अर्पण गरी प्रसाद स्वरुप टीकासहित लगाउने परम्परा छ ।
संस्कृतमा यव भनिने जौ पौष्टिक खाद्यपदार्थ हो । जौलाई स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि औषधी मानिन्छ । वैदिक ग्रन्थहरुमा जौलाई रोग हटाउने यज्ञ यज्ञादिमा उपयोगी, बल र प्राणलाई पुष्ट पार्ने अन्नका रुपमा लिइएको छ । यज्ञादिमा जौको प्रयोग प्रशस्त मात्रामा गरिन्छ । पौराणिक ग्रथहरुमा पनि यवेसि धान्यश भनेर जौलाई अन्नको राजा मानिएको छ । गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले पनि औषधिनामहं यवः अर्थात् औषधीहरुमा म जौ हुँ भन्नुभएकाले पनि यसको महत्व पुष्टि हुन्छ । श्रीमद्भागवत् महापुराणमा पनि वामन अवताररुपी भगवान् विष्णुको पूजा गर्दा लोकपालहरुले जमरा चढाएको प्रसंगबाट के बुझ्न सकिन्छ भने हिन्दु संस्कृतिमा जमराको महत्व परापूर्वकालदेखि नै थियो ।
वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्ने हो भने पनि जौको महत्व कम छैन । आयुर्वेदिक ग्रन्थहरुमा जौ र अंकुरित जौबाट गर्न सकिने उपचारहरुको व्यापक उल्लेख भएको पाइन्छ । विविध रोगका लागि जौ उपयुक्त रहेको वैज्ञानिकहरुले पनि पुष्टि गरिसकेका छन् । चिकित्सकहरुका अनुसार सात वा नौ दिनको जमरा पिधेर झोल बनाई नित्य सेवन गर्ने हो भने उच्च रक्तचाप, अर्वुद (क्यान्सर) एवं मधुमेहजस्ता रोगमा फाइदा मिल्छ । जमराको रसको सेवनले सौन्दर्यमा समेत निखार ल्याउँछ । यसैगरी बिरामी भएर कमजोर भएका व्यक्तिहरुलाई जौबाट निर्मित खाद्यपदार्थ ख्वाउनाले 
शरीरमा चाँडै शक्तिसञ्चार हुने कुरा विभिन्न अनुसन्धानले प्रमाणित गरिसकेका छन् । हाम्रा गाउँघरमा अझै पनि दसैंको जमरालाई सुकाएर राखी विभिन्न रोग लाग्दा पानीमा उमालेर पिउने चलन 
छ ।अमेरिकी वैज्ञानिकहरुले गरेको अनुसन्धानअनुसार अंकुरित जौ सम्पूर्ण आहार र औषधीमध्ये सर्वोत्कृष्ट खाद्यपदार्थ हो । अन्य हरिया सागपातमा भन्दा जौ वा अंकुरित जौमा पौष्टिक तत्व तुलनात्मक रुपमा बढी पाइन्छ । भारतीय चिकित्सहरुले समेत जमराको प्रयोपगबाट पेट, आन्द्रा, हाड एवं अन्य रोगहरुको सफल उपचार गरिसकेका छन् । प्रशस्त औषधीय गुण पाइने हुनाले पनि अंकुरित जौलाई विजयादशमीको प्रसादका रुपमा प्रयोगमा ल्याइएको हुनुपर्छ ।