जूनभित्रको आगो : छन्दसाधना, समयचेतना र संवेदनाको अभिव्यक्ति

निर्मलादेवी तिम्सिना कान्छी

हाल साइप्रस

नेपाली साहित्यमा छन्दकविताको परम्परा अत्यन्त पुरानो र गौरवपूर्ण रहँदै आएको छ । संस्कृत काव्यपरम्पराबाट प्रभावित नेपाली कविताले प्रारम्भदेखि नै छन्दलाई आफ्नो प्रमुख अभिव्यक्तिमाध्यम बनाउँदै आएको हो । भानुभक्त आचार्यदेखि लेखनाथ पौड्याल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, सोमनाथ सिग्देल, माधवप्रसाद घिमिरे, सिद्धिचरण श्रेष्ठ हुँदै आधुनिक कालसम्म आइपुग्दा छन्दकविताले अनेक आरोह/अवरोह व्यहोरेको छ । विशेषतः मुक्तछन्दको तीव्र प्रभावपछि छन्दकविताको अभ्यास क्रमशः सीमित हुँदै गएको अवस्थामा पनि केही स्रष्टाहरूले परम्परागत काव्यधारालाई निरन्तरता दिने प्रयत्न गरिरहे । यस्तै साधनारत कविहरूमध्ये छन्दकवि जीवनाथ अधिकारीको नाम उल्लेखनीय मानिन्छ ।

वि.सं. २०१७ सालमा जन्मिएका कवि जीवनाथ अधिकारीले विद्यालयीय अध्ययनकालदेखि नै छन्दकविता लेखन प्रारम्भ गरेका हुन् । तिसको दशकको आरम्भतिरैदेखि औपचारिक रूपमा छन्दसाधनामा सक्रिय देखिएका अधिकारीले नेपाली साहित्यमा मूलतः छन्दकवितालाई नै आफ्नो साधनाको केन्द्र बनाएका छन् । मुक्तछन्दका कविता, लघुकथा, समीक्षा–समालोचना, निबन्ध आदिमा पनि उनको कलम चलेको देखिए तापनि उनको मूल पहिचान छन्दकविकै रूपमा स्थापित छ । उनका प्रकाशित कृतिहरूमध्ये जूनभित्रको आगो (२०५९) पहिलो कृतिगत प्रकाशन हो । त्यसपछि पांचीन विश्वइतिहासको सङ्क्षिप्त चर्चा (२०६१), दिल्पाली अधिकारीको वंशावली (२०७१), मास्कले थिचिएको जिन्दगी (२०७७), अविदित यात्रा (२०७७) तथा नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश (२०८१) जस्ता कृतिहरू प्रकाशित भइसकेका छन् ।

वि.सं. २०५९ सालको विजयादशमीका अवसरमा प्रकाशित जूनभित्रको आगो कवि जीवनाथ अधिकारीको आरम्भिक काव्यचेतनाको प्रतिनिधि सङ्ग्रह हो । यस सङ्ग्रहमा जम्मा तेइस वटा कविता समावेश छन् । ती कवितामा विभिन्न शास्त्रीय तथा लोकछन्दको प्रयोग गरिएको छ । अनुष्टुप, उपजाति, पञ्चचामर, मन्दाक्रान्ता, स्रग्धरा, शार्दूलविक्रीडित, भुजङ्गप्रयात, सवाई, झ्याउरे, गजल, गीत आदि छन्दहरूको प्रयोगले कविको छन्दसाधनाप्रतिको गहिरो रुचि र अभ्यास स्पष्ट देखिन्छ । छन्दप्रतिको यस्तो निष्ठा समकालीन नेपाली कविता परिदृश्यमा विशेष महत्त्व राख्छ किनकि यस कालखण्डमा अधिकांश कविहरू मुक्तछन्दतर्फ आकृष्ट भइरहेका थिए ।

यस सङ्ग्रहका कविताहरूमा देशभक्ति, सामाजिक विसङ्गति, राजनीतिक विकृति, घट्तो मानवीय मूल्य, शिक्षा, द्वन्द्वको प्रभाव, आशा र सङ्घर्षजस्ता विषयवस्तु प्रमुख रूपमा अभिव्यक्त भएका छन् । कविले समाजको यथार्थलाई केवल वर्णन मात्र गरेका छैनन्, त्यसप्रति संवेदनशील प्रतिक्रिया पनि दिएका छन् । यस दृष्टिले जूनभित्रको आगो भावप्रवाह मात्र होइन, समयचेतनाले भरिएको काव्यसङ्ग्रह हो ।

छन्दप्रतिको अनुराग र संरचनात्मक चेतना

जूनभित्रको आगो को सर्वप्रथम उल्लेखनीय पक्ष भनेको यसमा देखिएको छन्दवैविध्य हो । नेपाली कवितामा छन्दको प्रयोग केवल लयात्मक संरचनामा सीमित हुँदैन, यसले कविको भाषिक अनुशासन, अभिव्यक्तिगत संयम र काव्यशास्त्रीय ज्ञानलाई पनि सूचित गर्दछ । जीवनाथ अधिकारीले विभिन्न छन्दहरूको प्रयोगमार्फत आफू छन्दका विद्यार्थी मात्र नभई साधक पनि भएको प्रमाणित गरेका छन् ।

विशेष गरी शार्दूलविक्रीडित छन्दमा सातवटा कविता लेखिनु कविको रुचि यस छन्दतर्फ बढी रहेको सङ्केत हो । शार्दूलविक्रीडित संस्कृत काव्यपरम्पराको गाम्भीर्ययुक्त छन्द मानिन्छ । छन्दमा भावप्रवाहलाई सन्तुलित राख्तै अर्थको गहिराइ कायम गर्नु त्यत्ति सहज हुँदैन । अधिकारीले यस छन्दमा राष्ट्र, समाज र मानवजीवनका विविध सन्दर्भलाई अभिव्यक्त गर्ने प्रयास गरेका छन् ।

मन्दाक्रान्ता छन्दमा लेखिएका कविताहरूमा करुण र संवेदनात्मक भाव अपेक्षाकृत प्रभावकारी देखिन्छ । मन्दाक्रान्ता मूलतः विरह, पीडा र स्मृतिको भाव व्यक्त गर्न सक्षम छन्द मानिन्छ । कविले यस छन्दमार्फत सामाजिक विकृति, मानवीय विडम्बना तथा समयको पीडालाई अभिव्यक्त गरेका छन् ।

लोकजीवनसँग नजिकिएको झ्याउरे छन्द तथा गीत–गजलको समावेशले सङ्ग्रहलाई एकरस हुनबाट जोगाएको छ । यसले कवि केवल शास्त्रीय छन्दमा सीमित नभई लोकलय र आधुनिक अभिव्यक्तिसँग पनि परिचित रहेको देखाउँछ ।

तर छन्दप्रतिको यस्तो अनुरागका बाबजुद कतिपय स्थानमा छन्दभङ्गको समस्या देखिन्छ । मात्रा, गण र यतिका त्रुटिहरूले केही कविताको लयात्मक सौन्दर्यमा बाधा पुर्‍याएको अनुभूति हुन्छ । विशेषतः दीर्घ–ह्रस्वको असन्तुलनका कारण कतिपय पङ्क्ति अस्वाभाविक लाग्छन् । यसले कविको साधना जारी रहेको सङ्केत त गर्छ तर परिमार्जनको अभाव पनि उजागर गर्छ । यदि कविताहरूलाई थप समय दिएर परिष्कृत गरिएको भए छन्दगत कसावट अझ सशक्त बन्न सक्थ्यो ।

देशभक्तिको स्वर र राष्ट्रिय चेतना

यस सङ्ग्रहका धेरै कवितामा देशभक्तिको भावना मुखरित भएको पाइन्छ । नेपाली समाज राजनीतिक सङ्क्रमण, अस्थिरता र सामाजिक असन्तुलनबाट गुज्रिरहेको समयको पृष्ठभूमिमा लेखिएका यी कविताहरूले राष्ट्रप्रतिको चिन्ता र माया व्यक्त गरेका छन् । कविले देशलाई केवल भौगोलिक सीमाभित्र सीमित गरेका छैनन्, उनले देशलाई संस्कृति, सभ्यता, मानवीय मूल्य र साझा अस्तित्वको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।

देशभक्तिपरक कविताहरूमा भावनात्मक आवेग उल्लेख्य छ । कवि राष्ट्रिय एकता, स्वाभिमान र सांस्कृतिक अस्मिताप्रति चिन्तित देखिन्छन् । देशमा व्याप्त भ्रष्टाचार, राजनीतिक विकृति र नैतिक पतनप्रति उनले असन्तोष व्यक्त गरेका छन् । यस प्रकारका कवितामा व्यङ्ग्यात्मक शैली पनि देखिन्छ, जसले कवितालाई केवल आदर्शवादी उद्घोषमा सीमित राख्तैन ।

कविका देशभक्तिपरक कविताहरूमा राष्ट्रप्रेमसँगै सुधारको आकाङ्क्षा पनि छ । उनी अतीतको गौरवगानमा मात्र रमाउँदैनन्, वर्तमानको विकृति देखेर आक्रोशित हुन्छन् र भविष्यप्रति आशावादी दृष्टि प्रस्तुत गर्छन् । यही कारण उनका देशभक्तिपरक कविता भावुक घोषणाभन्दा बढी चेतनामूलक अभिव्यक्तिका रूपमा देखिन्छन् ।

सामाजिक तथा राजनीतिक विसङ्गतिमाथिको व्यङ्ग्य

जूनभित्रको आगोको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको सामाजिक तथा राजनीतिक विसङ्गतिमाथिको व्यङ्ग्य हो । कविले समाजमा देखिएका विकृति, स्वार्थ, नैतिक पतन र राजनीतिक अवसरवादमाथि तिखो टिप्पणी गरेका छन् ।

वि.सं. २०५० को दशक नेपाली समाजका लागि अत्यन्त जटिल कालखण्ड थियो । बहुदलीय व्यवस्थाको पुनःस्थापनापछि पनि जनताले अपेक्षित परिवर्तन अनुभव गर्न सकेका थिएनन् । राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, माओवादी द्वन्द्वको विस्तार, सामाजिक अन्योल र आर्थिक कठिनाइले जनजीवन प्रभावित थियो । यस्तो परिवेश कवितामा स्वाभाविक रूपमा प्रतिबिम्बित भएको छ ।

कविले राजनीतिक नेतृत्वप्रति असन्तोष व्यक्त गर्दै जनताको पीडालाई केन्द्रमा राखेका छन् । कतिपय कवितामा सत्ता र नेताहरूको आलोचना तीव्र रूपमा आएको छ । यद्यपि यो आलोचना नारामूलक नभई काव्यात्मक व्यङ्ग्यका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

सामाजिक विसङ्गतिप्रति पनि कवि संवेदनशील देखिन्छन् । मानवीय सम्बन्धको क्षयीकरण, स्वार्थी प्रवृत्ति, नैतिक मूल्यको ह्रास तथा शिक्षाको व्यापारीकरणजस्ता विषय कवितामा आएका छन् । कविले सामाजिक यथार्थलाई आदर्शवादी दृष्टिले मात्र नहेरी आलोचनात्मक चेतनासहित प्रस्तुत गरेका छन् ।

द्वन्द्वको प्रभाव र मानवीय पीडा

यस सङ्ग्रहमा नेपाली समाजले भोगिरहेको द्वन्द्वको प्रभाव पनि अभिव्यक्त भएको पाइन्छ । माओवादी सशस्त्र सङ्घर्ष विस्तार भइरहेको समयको त्रास, असुरक्षा र मानसिक पीडा कवितामा प्रतिध्वनित भएको छ ।

कविले द्वन्द्वलाई कुनै राजनीतिक पक्षधरता लिएर चित्रण गरेका छैनन्, बरु उनले सामान्य मानिसको पीडालाई केन्द्रमा राखेका छन् । हिंसाले समाजमा सिर्जना गरेको भय, विखण्डन र अस्थिरताप्रति कवि चिन्तित देखिन्छन् ।

द्वन्द्वसम्बन्धी कवितामा करुण रस प्रभावकारी रूपमा व्यक्त भएको छ । मानिसको जीवनमा हिंसाले ल्याएको अन्धकार, परिवारको विछोड, भविष्यप्रतिको अन्योल र मानवताको सङ्कटलाई कविले भावुक तर संयत शैलीमा चित्रण गरेका छन् ।

यस्ता कवितामा कविको मानवीय दृष्टिकोण विशेष महत्त्वपूर्ण देखिन्छ । उनले कुनै राजनीतिक नारा होइन, मानवीय संवेदनालाई प्राथमिकता दिएका छन् । यही संवेदनशीलता जूनभित्रको आगोको मूल्यवान पक्ष हो ।

आशावादी दृष्टि र सकारात्मक चेतना

यद्यपि सङ्ग्रहमा समाजका विकृति, पीडा र अन्योलको चित्रण धेरै छ, कवि पूर्ण निराशावादी बनेका छैनन् । उनका कवितामा आशाको झिल्को निरन्तर देखिन्छ ।

अँध्यारो समयभित्र पनि उज्यालो सम्भावना खोज्ने प्रवृत्ति कविताको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो । यही सन्दर्भमा सङ्ग्रहको शीर्षक जूनभित्रको आगो अत्यन्त प्रतीकात्मक देखिन्छ । “जून” सामान्यतः शीतलता, उज्यालो र सौन्दर्यको प्रतीक हो भने “आगो” विद्रोह, पीडा, ऊर्जा र सङ्घर्षको प्रतीक हो । यी दुई विपरीत प्रतीकको संयोजनले कविताको मूल संवेदना उजागर गर्छ, बाहिरी शान्ति र सौन्दर्यभित्र पनि गहिरो वेदना र विद्रोह लुकेको हुन्छ ।

कविले कठिन परिस्थितिमा पनि मानवता, सत्य र नैतिकताको विजय हुने विश्वास व्यक्त गरेका छन् । उनका आशावादी कवितामा आदर्शवादी भाव भए पनि त्यो यथार्थबाट पलायनकारी छैन । बरु सङ्घर्षशील चेतनाबाट जन्मिएको आशा हो ।

रस, विम्ब र अलङ्कारको प्रयोग

जूनभित्रको आगोमा रसवैविध्य उल्लेखनीय छ । वीर, करुण, शान्त, रौद्र तथा हास्य–व्यङ्ग्यात्मक रसका स्वर कवितामा विभिन्न रूपमा आएका छन् । विशेषतः करुण र वीर रसको प्रयोग प्रभावकारी देखिन्छ ।

कविले विम्ब र प्रतीकको पनि प्रयोग गरेका छन् । जून, आगो, अन्धकार, रगत, आँधी, फूल, काँडा आदि प्रतीकहरूले कवितालाई केही कलात्मक उचाइ दिएका छन् । यद्यपि विम्बप्रतीकको प्रयोग अत्यधिक गहिरो वा नवीन भने छैन । धेरैजसो विम्बहरू परम्परागत प्रकृतिका छन् ।

अलङ्कार प्रयोगमा पनि कवि सचेत देखिन्छन् । अनुप्रास, उपमा, रूपक, विरोधाभास आदि अलङ्कार कतिपय कवितामा स्वाभाविक रूपमा आएका छन् । तर कतिपय स्थानमा अलङ्कार प्रयोग प्रयत्नशीलजस्तो पनि लाग्छ ।

कलात्मकताको दृष्टिले हेर्दा सङ्ग्रहमा भावप्रधानता बढी छ । कवि आफ्ना विचार र भाव व्यक्त गर्न बढी केन्द्रित देखिन्छन् । यस कारण कतिपय कविता वैचारिक अभिव्यक्तितर्फ झुकेका छन् । यदि भाषिक परिष्कार र प्रतीकात्मक गहिराइमा अझ ध्यान दिइएको भए कलात्मक स्तर थप उचो बन्न सक्थ्यो ।

संवादात्मक शैली र अभिव्यक्तिगत विविधता

यस सङ्ग्रहका केही कविता संवादात्मक शैलीमा लेखिएका छन् । संवादात्मक शैलीले कवितालाई नाटकीयता प्रदान गरेको छ । यसले पाठकलाई प्रत्यक्ष सहभागिताको अनुभूति गराउँछ ।

कविले कतिपय कवितामा प्रश्नोत्तर शैली प्रयोग गरेका छन् भने कतै आत्मसंवादको शैली अपनाएका छन् । यसले कवितामा एक प्रकारको गतिशीलता ल्याएको छ ।

भाषिक दृष्टिले कविता अपेक्षाकृत सरल छन् । कविले अत्यधिक क्लिष्ट वा दुर्बोध भाषा प्रयोग गरेका छैनन् । यसले कविता सामान्य पाठकका लागि पनि सहज बनाएको छ । तर कतिपय स्थानमा भाषिक कसावट कमजोर देखिन्छ । भावलाई सघन बनाउन आवश्यक भाषिक मितव्ययिता सबै कवितामा कायम छैन ।

परिमार्जनको अभाव र सीमाहरू

जूनभित्रको आगोको समालोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्दा यसको सीमातर्फ पनि ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ । यस सङ्ग्रहमा सम्भावना प्रशस्त भए पनि परिमार्जनको अभाव स्पष्ट देखिन्छ ।

कतिपय कवितामा अनावश्यक शब्दप्रयोग, पुनरावृत्ति तथा भावको विस्तारले कविता फितलो बनेको अनुभव हुन्छ । छन्दगत त्रुटि त उल्लेख भइसकेको विषय हो । यसबाहेक कतिपय कवितामा भाव र कलात्मक संरचनाबिच सन्तुलन कायम हुन सकेको छैन ।

कविताको कलात्मक पक्षभन्दा भावपक्ष बलियो देखिन्छ । कवि आफ्नो अनुभूति र विचार व्यक्त गर्न सफल भए पनि त्यसलाई उच्च काव्यात्मक संरचनामा रूपान्तरण गर्ने क्षमता अझ परिष्कृत हुनुपर्ने देखिन्छ ।

तथापि यी सीमाहरूलाई कविको आरम्भिक कृतिको सन्दर्भमा हेर्नुपर्छ । पहिलो कृतिका रूपमा जूनभित्रको आगोले कविको छन्दप्रतिको निष्ठा, सामाजिक चेतना र काव्यसम्भावनालाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

समग्र मूल्याङ्कन

समग्रमा जूनभित्रको आगो नेपाली छन्दकविताको निरन्तरतालाई जीवित राख्ने प्रयत्नस्वरूप आएको महत्त्वपूर्ण कृति हो । यसले आधुनिक नेपाली कविता मुक्तछन्दतर्फ उन्मुख भइरहेको समयमा पनि शास्त्रीय छन्दको सम्भावना अझै बाँकी रहेको प्रमाणित गर्छ ।

कवि जीवनाथ अधिकारीले यस सङ्ग्रहमार्फत आफूलाई सामाजिक यथार्थप्रति संवेदनशील, राष्ट्रप्रेमी तथा छन्दप्रति समर्पित कविका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । देशभक्ति, सामाजिक विसङ्गति, राजनीतिक व्यङ्ग्य, द्वन्द्वजन्य पीडा र आशावादी चेतनाले कवितालाई समयसापेक्ष बनाएको छ ।

यद्यपि कलात्मक परिष्कार, छन्दगत शुद्धता र भाषिक कसावटका दृष्टिले सुधारको पर्याप्त सम्भावना  देखिन्छ । कतिपय कविता भावनात्मक आवेगमा बढी निर्भर छन् तर कविको इमानदार अभिव्यक्ति र छन्दप्रतिको प्रतिबद्धताले यी कमजोरीहरूलाई केही हदसम्म ओझेलमा पार्छ ।

जूनभित्रको आगोलाई केवल एउटा छन्दकवितासङ्ग्रहका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन, यो एक साधनारत कविको समयसँगको मुठभेड पनि हो । यस सङ्ग्रहमा एउटा कवि आफ्नो समाज, राष्ट्र र समयसँग संवाद गरिरहेको देखिन्छ । यही संवादात्मक चेतनाले यस कृतिलाई अर्थपूर्ण बनाएको छ ।

नेपाली छन्दकविताको इतिहासमा जूनभित्रको आगोलाई सम्भावनायुक्त आरम्भिक कृतिका रूपमा स्मरण गर्न सकिन्छ । यसले कवि जीवनाथ अधिकारीको आगामी साहित्यिक यात्राका लागि आधारभूमि निर्माण गरेको छ । पछि प्रकाशित उनका कृतिहरूमा देखिएको परिपक्वताको बीजरोपण यही सङ्ग्रहमा भेट्न सकिन्छ । त्यसैले यो कृति केवल आरम्भिक प्रयास मात्र होइन, एक दीर्घ छन्दसाधनाको प्रारम्भिक उज्यालो पनि हो, जसको भित्री ताप नै जूनभित्रको आगो हो ।