नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोशको समालोचनात्मक अध्ययन

भक्तबहादुर पण्डित क्षेत्री

भूमिका

नेपाली भाषा केवल सञ्चारको माध्यम मात्र होइन, यो नेपाली समाजको ऐतिहासिक स्मृति, सांस्कृतिक चेतना, सामूहिक अनुभव र जनजीवनको अभिव्यक्तिपूर्ण स्वर पनि हो । भाषाभित्र रहेका उखान, टुक्का, लोकोक्ति, जनश्रुति, लोककथात्मक अभिव्यक्ति तथा व्यञ्जनात्मक कथनहरूले समाजको गहिरो अनुभवलाई छोटकरीमा अभिव्यक्त गर्छन् । नेपाली समाजमा यस्ता अभिव्यक्तिहरू दैनिक व्यवहारदेखि साहित्यिक सिर्जनासम्म व्यापक रूपमा प्रयोग हुँदै आएका छन् । यिनै अभिव्यक्तिमध्ये टुक्का एक अत्यन्त जीवन्त र प्रभावकारी भाषिक रूप हो ।

जीवनाथ अधिकारीद्वारा तयार गरिएको “नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश” नेपाली भाषाको त्यही जीवन्त परम्परालाई अभिलेख गर्ने महत्त्वपूर्ण कोशीय कृति हो । यो कृति सामान्य शब्दकोशजस्तो केवल शब्दार्थ प्रस्तुत गर्ने प्रयत्न मात्र होइन, यसले नेपाली समाजको अनुभवजन्य चेतना, व्यावहारिक बुद्धि, व्यङ्ग्य, सामाजिक मूल्य र भाषिक सौन्दर्यलाई सङ्क्षिप्त अभिव्यक्तिहरूमार्फत सङ्ग्रह गर्ने प्रयास गरेको छ ।

कोशीय साहित्य कुनै पनि भाषाको आधारभूत पूर्वाधार हो । शब्दकोश, पारिभाषिक कोश, उखानकोश, पर्यायवाची कोश, टुक्काकोश आदि कृतिहरूले भाषाको संरचना मात्र होइन, त्यसको सांस्कृतिक गहिराइलाई पनि सुरक्षित राख्छन् । “नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश” त्यही दृष्टिले नेपाली भाषिक संस्कृतिको एउटा मूल्यवान् दस्तावेज हो ।

यस कृतिको भूमि डा. यज्ञेश्वर निरौलाले लेख्नुभएको छ । यसमा उहाँले टुक्काको आवश्यकता, यसको व्यवहारिक प्रयोग तथा नेपाली भाषामा यस्ता सामग्रीको अभावबारे सङ्केत गर्नुभएको छ ।  भूमिका अध्ययन गर्दा लेखकको उद्देश्य केवल पुस्तक प्रकाशन गर्नु नभई भाषिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु रहेको स्पष्ट हुन्छ । उनले नेपाली समाजमा प्रचलित टुक्काहरूलाई सङ्कलन गरी व्यवस्थित रूपले पाठकमाझ ल्याउने प्रयत्न गरेका छन् ।

टुक्काको सैद्धान्तिक स्वरूप

टुक्का भन्नाले छोटो तर अर्थगर्भित अभिव्यक्ति बुझिन्छ । यसमा व्यञ्जना, व्यङ्ग्य, अनुभव र व्यावहारिक सङ्केतको घनत्व हुन्छ । कतिपय टुक्काहरू उखानसँग मिल्दाजुल्दा देखिए पनि टुक्काको प्रयोग बढी व्यावहारिक र प्रसङ्गमुखी हुन्छ । टुक्का सामान्यतया जनजीवनबाट जन्मिन्छन् । यसमा समाजको सामूहिक अनुभव सघन रूपमा उपस्थित हुन्छ ।

उदाहरणका रूपमा नेपाली व्यवहारमा प्रचलित ‘थाङ्नामा सुताउनु’ भन्ने टुक्काले कसैलाई नराम्रोसँग छक्याउनु भन्ने कुराको चित्रण गर्छ । त्यस्तै ‘टाप ठोक्नु’ भन्ने अभिव्यक्तिले भाग्नु भन्ने अर्थ  जनाउँछ। यस्ता अभिव्यक्तिहरू थोरै शब्दमा गहिरो जीवनानुभव बोकेका हुन्छन् ।

“नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश” ले यस्तै अभिव्यक्तिहरूलाई व्यवस्थित रूपमा सङ्कलन गरी नेपाली भाषाको व्यञ्जनात्मक परम्परालाई संरक्षण गर्ने कार्य गरेको छ ।

कृतिको संरचना र विन्यास

कोशीय कृतिमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको संरचनात्मक अनुशासन हो । यस कृतिमा टुक्काहरूलाई वर्णानुक्रमअनुसार व्यवस्थित गरिएको देखिन्छ । यसले पाठकलाई टुक्का खोज्न सहज बनाएको छ । कोशकारले अत्यधिक व्याख्यात्मक शैलीभन्दा सङ्क्षिप्त र स्पष्ट प्रस्तुति अपनाएका छन् ।

कृतिको शीर्षकमै “सङ्क्षिप्त” शब्दको प्रयोग गरिएको छ। यसले लेखकको दृष्टिकोण प्रस्ट पार्छ, उनको उद्देश्य विस्तृत व्याख्या होइन, प्रयोगमुखी उपयोगिता हो । आजको व्यस्त समयका पाठकका लागि यो शैली प्रभावकारी देखिन्छ ।

भूमिका खण्डमा भूमिकाकार डा. यज्ञेश्वर निरौलाले टुक्काको सामाजिक प्रयोग र यसको व्यावहारिक पक्षमाथि ध्यानाकर्षण गराउनुभएको छ ।  भूमिका पढ्दा कोशकारको भाषाप्रतिको जिम्मेवारीबोध अनुभव गर्न सकिने कुरा दर्साउँदै उहाँले नेपाली समाजमा मौखिक रूपमा बाँचिरहेका अभिव्यक्तिलाई लोप हुन नदिन कोशीय रूप दिएको कुरा देखाउनुभएको छ ।

नेपाली जनजीवनको प्रतिबिम्ब

यस कृतिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको जनजीवनसँगको निकटता हो । टुक्का पुस्तकालयमा जन्मिने चीज होइन, यो जनताको व्यवहारबाट उत्पन्न हुन्छ । त्यसैले टुक्काको अध्ययन गर्नु भनेको समाजको मनोविज्ञानको अध्ययन गर्नु पनि हो ।

उदाहरणका रूपमा ‘जम्बु मन्त्री’ भन्ने टुक्काले साह्रै चलाख र धुर्त भन्ने अर्थका साथ त्यस्तालाई   व्यङ्ग्य गर्छ । त्यस्तै ‘दाँत कोट्याउनु’ भन्ने अभिव्यक्तिले मानवीय कन्जुस्याइँप्रति सङ्केत गर्दै  लोभी प्रवृत्तिको तिखो चित्रण गर्छ ।

यस्ता टुक्काहरू केवल मनोरञ्जनका साधन होइनन्; यिनले समाजको नैतिक चेतनालाई पनि अभिव्यक्त गर्छन् । “नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश” यिनै सामाजिक अनुभवहरूको सङ्ग्रहालयजस्तो देखिन्छ।

नेपालको ग्रामीण जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक संरचना, आर्थिक असमानता, व्यावहारिक बुद्धि र मानवीय कमजोरीहरू टुक्काहरूमा व्यापक रूपमा प्रतिबिम्बित छन् ।

भाषिक सौन्दर्य र व्यञ्जना

टुक्काको सबैभन्दा ठुलो शक्ति यसको सङ्क्षिप्ततामा निहित हुन्छ । केही शब्दभित्र गहिरो अनुभूति व्यक्त गर्न सक्नु नै यसको सौन्दर्य हो । यस कृतिमा सङ्कलित धेरै अभिव्यक्तिहरूले नेपाली भाषाको व्यञ्जनात्मक सामर्थ्यलाई प्रमाणित गर्छन् ।

उदाहरणका रूपमा ‘अखलीमा टाउको हाल्नु’ भन्ने टुक्काले जनी जानी लापरबाहीपूर्वक विपत्ति निम्त्याउने परिपाटीलाई सङ्केत गर्छ । त्यस्तै ‘मन बिगार्नु’ भन्ने अभिव्यक्तिले विचर परिवर्तन गर्नु भन्ने आशय देखाउँछ ।

यी अभिव्यक्तिहरूमा केवल भाषिक सूचना छैन; त्यहाँ जीवनदर्शन छ । यही कारण टुक्काहरू दीर्घकालसम्म जनजीवनमा जीवित रहन्छन् । “नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश” ले यस्ता अभिव्यक्तिलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गरेर नेपाली भाषाको भावसम्पन्न पक्ष उजागर गरेको छ ।

भाषिक दृष्टिले हेर्दा यस कृतिमा नेपाली भाषाका विविध स्तरका शब्दहरूको प्रयोग पाइन्छ । कतै लोकभाषाको प्रभाव छ, कतै सहरी व्यवहारको । यसले नेपाली भाषाको बहुरूपी स्वरूपलाई उजागर गर्छ ।

लोकसंस्कृति र भाषिक संरक्षण

नेपाल बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो । यस्ता समाजमा मौखिक परम्परा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । धेरै टुक्काहरू पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा सर्दै आएका छन् । यदि यिनलाई लिखित रूपमा अभिलेख नगरिने हो भने समयसँगै हराउने सम्भावना रहन्छ ।

“नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश” ले यही जोखिमलाई कम गर्ने कार्य गरेको छ । यो कृति नेपाली भाषिक सम्पदाको संरक्षणतर्फको महत्त्वपूर्ण कदम हो ।

यस प्रकारका टुक्काहरू केवल भाषिक सामग्री होइनन्, ती सांस्कृतिक इतिहासका जीवित प्रमाण पनि हुन् ।

कोशकार जीवनाथ अधिकारीको योगदान

कोश निर्माण अत्यन्त कठिन र श्रमसाध्य कार्य हो । यसका लागि भाषाप्रतिको प्रेम मात्र पर्याप्त हुँदैन, दीर्घ अध्ययन, स्रोत सङ्कलन, व्यावहारिक अवलोकन र भाषिक संवेदनशीलता आवश्यक पर्छ । जीवनाथ अधिकारीले यस कृतिमार्फत त्यही धैर्य र समर्पण प्रदर्शन गरेका छन् ।

जीवनाथ अधिकारी केवल सङ्कलकका रूपमा सीमित देखिँदैनन्, उनी भाषिक संस्कृतिका सचेत अभिलेखकर्ता पनि हुन् । उनले जनजीवनमा प्रचलित अभिव्यक्तिलाई केवल टिपोट गरेका छैनन्, तिनलाई कोशीय अनुशासनमा प्रस्तुत गरेका छन् ।

साहित्यिक मूल्य

यद्यपि यो कोशीय कृति हो, यसमा साहित्यिक स्वाद पनि प्रशस्त छ । टुक्काहरू आफैँमा साना साहित्यिक संरचना हुन् । यिनमा व्यङ्ग्य, प्रतीकात्मकता, लाक्षणिकता, रूपकात्मकता र भावसघनता पाइन्छन् ।

यी टुक्काहरूमा कथा, कविता र नाटकका बीजहरू समेत भेटिन्छन् । यही कारण यस्ता अभिव्यक्तिहरू साहित्यिक सिर्जनामा पनि व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छन् ।

नेपाली साहित्यमा लोकभाषाको प्रयोगलाई सशक्त बनाउने कार्यमा यस्ता कोशहरूको ठुलो भूमिका हुन्छ । साहित्यकारले आफ्ना रचनामा जनजीवनको भाषा प्रयोग गर्न यस्ता सामग्रीबाट सहयोग पाउँछन् ।

शैक्षिक उपयोगिता

“नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश” को अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको शैक्षिक उपयोगिता हो । विद्यालयदेखि विश्वविद्यालय तहसम्म नेपाली भाषा र साहित्य अध्ययनमा उखान, टुक्का र लोकोक्तिको प्रयोग आवश्यक मानिन्छ ।

निबन्धलेखन, भाषणकला, समालोचना, पत्रकारिता र सिर्जनात्मक लेखनमा टुक्काहरूको प्रयोगले अभिव्यक्तिलाई प्रभावकारी बनाउँछ ।

यस्ता टुक्काहरूले विद्यार्थीको भाषिक क्षमता मात्र होइन, जीवनबोध पनि विस्तार गर्छन् ।

यस कृतिले नेपाली भाषा सिक्न चाहने नयाँ पुस्तालाई व्यावहारिक भाषासँग परिचित गराउने काम गर्छ । भाषा मात्र व्याकरण होइन, प्रयोग पनि हो । यस अर्थमा यो कृति व्यवहारमुखी भाषा शिक्षाको उपयोगी साधन हो ।

व्यङ्ग्य चेतना र सामाजिक आलोचना

नेपाली टुक्काहरूमा व्यङ्ग्य चेतना अत्यन्त सशक्त रूपमा पाइन्छ । “नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश” मा सङ्कलित धेरै अभिव्यक्तिहरूले समाजका विसङ्गति, पाखण्ड, स्वार्थ र कमजोरीमाथि तिखो प्रहार गर्छन् । उदाहरणका रूपमा इज्जत लिनु, गोबर गणेश हुनु, दुनो सोझ्याउनु, कागले छेरजस्तोजस्ता टुक्कलाई लिन सकिन्छ । यस्ता टुक्काले आत्मकेन्द्रित सोचलाई सङ्केत गर्छन् भने ढोँगी चरित्रमाथि व्यङ्ग्य पनि गर्छन् ।

यसरी टुक्काहरू केवल भाषिक सजावटका सामग्री नभएर ती सामाजिक आलोचनाका माध्यम पनि हुन् । यिनले समाजका विकृत पक्षलाई सरल तर तिखो शैलीमा प्रस्तुत गर्छन् ।

कृतिका सीमितता

कुनै पनि कृति पूर्ण हुँदैन । यस कृतिमा पनि केही सीमितताहरू देख्न सकिन्छन् । पहिलो कुरा, सङ्क्षिप्तताको कारण कतिपय टुक्काहरूको विस्तृत सन्दर्भ छुटेको अनुभव हुन्छ । यदि उत्पत्तिसम्बन्धी टिप्पणी थपिएको भए अनुसन्धानात्मक महत्त्व अझ बढ्न सक्थ्यो ।

दोस्रो, नेपालका विभिन्न क्षेत्रका भाषिक भिन्नताहरूलाई थप समेट्न सकिएको भए कृति अझ व्यापक बन्न सक्थ्यो । कतिपय टुक्काहरू विशिष्ट क्षेत्रीय प्रयोगमा आधारित हुन सक्छन्, त्यसको सङ्केत उपयोगी हुन्थ्यो ।

तेस्रो, आधुनिक सहरी समाजमा विकसित नयाँ अभिव्यक्तिहरूको सङ्कलन पनि अझै भएको भए कृति अझ समसामयिक बन्ने सम्भावना थियो । तथापि, यी सीमितताले कृतिको मूल महत्त्वलाई कम गर्दैनन् ।

नेपाली कोश परम्परामा कृतिको स्थान

नेपाली भाषामा शब्दकोशीय परम्परा भए पनि टुक्कामुखी कोश अपेक्षाकृत कम छन् । यस दृष्टिले “नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश” को विशिष्ट स्थान देखिन्छ ।

यो कृति नेपाली भाषाको जीवित प्रयोगलाई अभिलेख गर्ने प्रयास हो । यसले नेपाली समाजको सामूहिक चेतनालाई भाषिक रूपमा सुरक्षित राखेको छ ।

भाषा समयसँग परिवर्तनशील हुन्छ । नयाँ पुस्ताले पुराना अभिव्यक्तिहरू बिर्सँदै जाने सम्भावना रहन्छ । यस्तो अवस्थामा यस्ता कोशीय कृतिहरू भाषिक स्मृतिका सङ्ग्रहालयका रूपमा काम गर्छन् ।

निष्कर्ष

जीवनाथ अधिकारीद्वारा तयार पारिएको “नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्काकोश” नेपाली भाषिक संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण कोशीय कृति हो । यसले नेपाली समाजमा प्रचलित टुक्काहरूलाई सङ्कलन, तिनको अर्थ दिई तिनको वाक्यमा प्रयोग, संरक्षण र व्यवस्थित प्रस्तुति गर्ने उल्लेखनीय कार्य गरेको छ ।

यो कृति भाषिक सामग्रीको सूची मात्र नभएर  नेपाली जनजीवनको अनुभव, व्यङ्ग्य, व्यावहारिक बुद्धि, सांस्कृतिक चेतना र सामाजिक मनोविज्ञानको दस्तावेज हो । भूमिकामा व्यक्त गरिएको भाषिक संरक्षणको चेतना कृतिभरि प्रतिध्वनित भएको अनुभव हुन्छ ।

टुक्काहरू थोरै शब्दमा जीवनको गहिरो सत्य व्यक्त गर्ने माध्यम हुन् ।