‘अविदित यात्रा’ कवितासङ्ग्रहको काव्यालोक

सुदर्शनकृष्ण अधिकारी
छन्दशास्त्रीय अनुशासन, भावबोध र समकालीन चेतनाको समालोचनात्मक अध्ययन
नेपाली साहित्यको आधुनिक यात्रामा छन्दकविताले एक विशिष्ट परम्परा बोकेको छ । यद्यपि पछिल्ला दशकहरूमा मुक्तछन्दको व्यापक प्रभावका कारण शास्त्रीय छन्दको अभ्यास केही सीमित देखिए पनि केही समर्पित कविहरूले छन्दको अनुशासन, सौन्दर्य र काव्यिक लयलाई निरन्तर जीवन्त राखिरहेका छन् । यिनै साधनामुखी कविहरूमध्ये छन्दकवि जीवनाथ अधिकारी एक उल्लेखनीय नाम हो । छन्दलाई केवल भाषिक खेल वा परम्परागत अभ्यासका रूपमा नभई अनुभूति, चिन्तन र सांस्कृतिक उत्तराधिकारको सशक्त माध्यमका रूपमा उपयोग गर्ने कविका रूपमा अधिकारीलाई चिनिन्छ । उनका काव्ययात्राका विविध आयाममध्ये ‘अविदित यात्रा’ विशेष रूपले उल्लेखनीय कृति हो ।
वि।सं। २०७७ मा पहिलोपटक प्रकाशित भई २०८० पुसमा दोस्रो संस्करणका रूपमा प्रकाशित ‘अविदित यात्रा’ छन्दकवितासङ्ग्रह नेपाली छन्दकाव्य परम्पराको एक गम्भीर, संवेदनशील र वैचारिक उपलब्धिका रूपमा देखा परेको छ । अनुशीलन नेपालको प्रकाशनमा आएको यस कृतिमा जम्मा पचास कविताहरू सङ्गृहीत छन् । कविताहरू विभिन्न शास्त्रीय छन्दमा संरचित छन् र तिनले समकालीन सामाजिक यथार्थ, मानवीय संवेदना, राष्ट्रप्रेम, नैतिक अवमूल्यन तथा प्रकृतिचेतनालाई काव्यात्मक ढङ्गले व्यक्त गरेका छन् ।
यस सङ्ग्रहमा डा। यज्ञेश्वर निरौला तथा चन्द्रप्रसाद न्यौपानेद्वारा लिखित भूमिका पनि समावेश छ । भूमिकाकारहरूले कविको छन्दप्रतिको साधना, भाषिक अनुशासन तथा भावगत विस्तारलाई विशेष रूपमा प्रकाश पारेका छन् । वास्तवमा ‘अविदित यात्रा’ केवल कविताको सङ्ग्रह मात्र होइन, नेपाली छन्दकाव्यको निरन्तर जीवित परम्पराको एउटा साक्ष्य पनि हो ।
कवि जीवनाथ अधिकारी स् छन्दसाधनामा समर्पित व्यक्तित्व
वि।सं। २०१७ सालमा जन्मिएका जीवनाथ अधिकारी विद्यालयीय अध्ययनकालदेखि नै छन्दलेखनतर्फ आकृष्ट भएका साहित्यकार हुन् । करिब २०३१र३२ सालतिरदेखि छन्दमा कविता लेख्न थालेका अधिकारीले दीर्घकालीन साधनाबाट आफ्नो काव्यव्यक्तित्व निर्माण गरेका हुन् । नेपाली साहित्यमा छन्द लेखन क्रमशः कठिन र अल्पप्रचलित हुँदै गएको समयमा पनि अधिकारीले यस विधालाई निरन्तरता दिनु आफैँमा उल्लेखनीय सांस्कृतिक कर्म हो ।
उनको मूल विधा छन्दकविता भए पनि उनले मुक्तछन्दका कविता, लघुकथा, समीक्षारसमालोचना, निबन्ध तथा इतिहाससम्बन्धी कृतिहरू पनि लेखेका छन् । उनका प्रकाशित कृतिहरूमा ‘जूनभित्रको आगो’ ९छन्दकवितासङ्ग्रह २०५९०, ‘पांचीन विश्वइतिहासको सङ्क्षिप्त चर्चा’ ९इतिहास २०६१०, ‘दिल्पाली अधिकारीको वंशावली’ ९वंशावली २०७१०, ‘मास्कले थिचिएको जिन्दगी’ ९छन्दकवितासङ्ग्रह २०७७०, ‘अविदित यात्रा’ ९छन्दकवितासङ्ग्रह २०७७ तथा २०८०० तथा ‘नेपाली सङ्क्षिप्त टुक्ककोश’ ९कोश २०८१० उल्लेखनीय छन् ।
यी कृतिहरूले अधिकारीको बहुआयामिक साहित्यिक रुचि देखाए पनि उनको मूल सिर्जनात्मक शक्ति छन्दकवितामै केन्द्रित देखिन्छ । उनले छन्दलाई केवल पुरातन अभ्यासको रूपमा नहेरी आधुनिक अनुभूति र समसामयिक चेतनासँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन् । यस दृष्टिले उनी परम्परा र आधुनिकताको सन्तुलित सेतुजस्ता देखिन्छन् । उनका कवितामा प्रगतिशीलताको मात्रा अधिक पाइन्छ ।
छन्दवैविध्य स् कृतिको प्राविधिक शक्ति
‘अविदित यात्रा’ को सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विशेषतामध्ये एक यसको छन्दवैविध्य हो । सङ्ग्रहभित्र कुल ११ प्रकारका छन्द प्रयोग गरिएका छन् । अनुष्टुप छन्दमा १० कविता, इन्दिरा छन्दमा १, उपजाति छन्दमा ३, तोटक छन्दमा १, पञ्चचामर छन्दमा ३, मन्दाक्रान्ता छन्दमा ४, मालिनी छन्दमा ३, वंशस्थ छन्दमा १, स्रग्धरा छन्दमा २, शार्दूलविक्रीडित छन्दमा १७ तथा शिखरिणी छन्दमा ५ कविता सङ्गृहीत छन् ।
छन्दको यस्तो व्यापक प्रयोगले कविको शास्त्रीय अध्ययन, अभ्यास र भाषिक अनुशासनलाई प्रमाणित गर्छ । विशेषतः शार्दूलविक्रीडित छन्दमा सबैभन्दा बढी कविता हुनु अर्थपूर्ण देखिन्छ । यो छन्द संस्कृत तथा नेपाली साहित्यमा गाम्भीर्य, ओज र भाविक विस्तारका लागि प्रसिद्ध मानिन्छ । कविले राष्ट्र, समय, समाज र मानवीय संवेदनाजस्ता विषयलाई प्रस्तुत गर्न यस छन्दको प्रभावकारी उपयोग गरेका छन् ।
त्यस्तै मन्दाक्रान्ता छन्दको प्रयोगले करुणा र संवेदनात्मक गहिराइलाई उभ्याएको छ भने मालिनी र शिखरिणी छन्दले काव्यमा लयात्मक मधुरता थपेका छन् । अनुष्टुप् छन्दमा लेखिएका कविताहरू अपेक्षाकृत सरल र सहज छन् । यसले कविलाई पाठकसम्म प्रत्यक्ष संवाद गर्न सहयोग गरेको छ ।
छन्दको प्रयोग केवल प्राविधिक कौशलमा सीमित छैन, कविले विषयअनुसार छन्द चयन गरेका छन् । यही कारण यस कृतिका कविताहरू यान्त्रिक नभई स्वाभाविक लययुक्त प्रतीत हुन्छन् । छन्दले भावलाई थिचेको छैन, बरु भावलाई सङ्गीतात्मक विस्तार दिएको छ ।
देशभक्तिको भावना स् काव्यको मूल स्वर
‘अविदित यात्रा’ भित्र देशभक्तिको भावना एक सशक्त स्वरका रूपमा उपस्थित छ । कविले राष्ट्रलाई केवल भौगोलिक सीमाभित्र सीमित नगरी सांस्कृतिक, नैतिक र ऐतिहासिक चेतनासँग जोडेर हेरेका छन् । उनका कवितामा देशप्रेम भावुक नारा मात्र नभई जिम्मेवारीबोधका रूपमा व्यक्त भएको छ ।
समकालीन नेपालको राजनीतिक अस्थिरता, सामाजिक विखण्डन र मूल्यसङ्कटप्रति कवि चिन्तित देखिन्छन् । उनी इतिहासको गौरव सम्झँदै वर्तमानको विसङ्गतिमाथि प्रश्न उठाउँछन् । राष्ट्रप्रेम उनका लागि केवल जयजयकार होइन, देशको अवस्था सुधार्ने चेतना हो ।
कविताहरूमा मातृभूमिप्रतिको आत्मीयता स्पष्ट अनुभूत हुन्छ । पहाड, गाउँ, माटो, संस्कृति, श्रम र जनजीवनका चित्रहरूले राष्ट्रिय अनुभूतिलाई मूर्त बनाएका छन् । कवि कुनै अन्धराष्ट्रवादका पक्षधर होइनन्, बरु राष्ट्रभित्र मानवीय मूल्य, सामाजिक न्याय र सांस्कृतिक स्वाभिमान खोजिरहेका छन् ।
उनको देशभक्ति भावनात्मक मात्र नभई नैतिक पनि छ । देश बिग्रँदै गएको पीडाले उनका शब्दहरूमा व्यथा, आक्रोश र चेतावनीको स्वर ल्याएको छ । यही कारण उनका राष्ट्रवादी कविता केवल औपचारिक रचना नभई चेतनामूलक काव्य बनेका छन् ।
घट्तो मानवमूल्यको चित्रण
यस सङ्ग्रहको अर्को महत्व्चपूर्ण पक्ष आधुनिक समाजमा घट्तो मानवमूल्यको चित्रण हो । कवि वर्तमान समाजको स्वार्थ, कृत्रिमता, नैतिक पतन र सम्बन्धविहीनताको अवस्थाबाट गहिरो रूपमा प्रभावित देखिन्छन् ।
समाजमा बढ्दो भौतिकतावादले मानिसलाई संवेदनाहीन बनाउँदै लगेको अनुभूति कविताहरूमा पाइन्छ । मानवता, करुणा, सत्यनिष्ठा र सहकार्यजस्ता मूल्यहरू क्रमशः हराउँदै गएको प्रति कविको गहिरो चिन्ता छ ।
कविले आधुनिक जीवनलाई केवल प्रगतिका रूपमा हेरेका छैनन् । उनी प्रश्न गर्छन्– प्रगति के केवल भौतिक उपलब्धि हो रु यदि मानिसभित्रको प्रेम, संवेदना र नैतिकता हरायो भने त्यो प्रगति कति अर्थपूर्ण रहन्छ रु
यस्ता प्रश्नहरूले कवितालाई दार्शनिक गहिराइ दिएका छन् । कवि प्रत्यक्ष उपदेशात्मक नभए पनि उनका कवितामा नैतिक चेतावनीको स्वर सुन्न सकिन्छ । सामाजिक विडम्बनालाई उनले प्रतीकात्मक र व्यञ्जनात्मक शैलीमा व्यक्त गरेका छन् । यही कारण उनका कविता केवल भावुक अभिव्यक्ति नभई आलोचनात्मक सामाजिक दृष्टि बनेका छन् ।
आशावादी चेतना स् अन्धकारभित्र उज्यालोको खोजी
‘अविदित यात्रा’ निराशाको कृति होइन । यद्यपि यसमा समयको पीडा, सामाजिक विघटन र नैतिक सङ्कटको चित्रण छ, तर कवि अन्ततः आशाको पक्षमा उभिन्छन् ।
उनका कवितामा जीवनप्रतिको विश्वास जीवित छ । कठिनाइ, विफलता र अन्यायबिच पनि मानिसले हार मान्नु हुँदैन भन्ने भाव बारम्बार अभिव्यक्त हुन्छ । अन्धकारभित्र उज्यालो खोज्ने यही चेतनाले कृतिलाई सकारात्मक ऊर्जा दिएको छ ।
कविको आशावाद सतही छैन । उनी यथार्थका कठोर पक्ष देख्छन् तर त्यसभित्र सम्भावनाको किरण पनि खोज्छन् । यही कारण उनका कवितामा निराशा अन्तिम निष्कर्ष बन्दैन ।
प्रकृतिका दृश्य, ऋतु परिवर्तन, बिहानको उज्यालो, यात्राको प्रतीक आदिले पनि आशावादी भावलाई सघाएका छन् । कवि जीवनलाई निरन्तर गतिशील यात्राका रूपमा हेर्छन्, जहाँ सङ्घर्ष भए पनि सम्भावना समाप्त हुँदैन ।
प्राकृतिक चित्रण स् संवेदना र प्रतीकको संयोजन
‘अविदित यात्रा’ का कविताहरूमा प्रकृति अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रूपमा उपस्थित छ । प्रकृति यहाँ केवल दृश्यसौन्दर्यको विषय होइन, अनुभूति र प्रतीकको स्रोत पनि हो ।
पहाड, नदी, जून, बादल, फूल, आकाश, बिहानी, वर्षा आदि प्राकृतिक तत्वहरूले कवितामा सौन्दर्यात्मक वातावरण निर्माण गरेका छन् । कतिपय ठाउँमा प्रकृति मानवीय मनोदशाको प्रतीक बनेर आएको छ ।
उदाहरणका लागि उजाड प्रकृतिले सामाजिक विघटनको सङ्केत दिन्छ भने बिहानीको उज्यालोले आशाको भाव व्यक्त गर्छ । प्रकृतिको यस्तो प्रतीकात्मक उपयोग कविको काव्यिक परिपक्वताको द्योतक हो ।
प्राकृतिक चित्रणमा कृत्रिमता छैन । कवि प्रकृतिसँग आत्मीय सम्बन्ध राख्ने व्यक्तिजस्तो देखिन्छन् । यही कारण उनका प्रकृतिचित्रहरू जीवित र अनुभूतिमूलक बनेका छन् ।
सूक्तिमयता स् काव्यको वैचारिक गहिराइ
यस सङ्ग्रहको एउटा उल्लेखनीय विशेषता यसको सूक्तिमयता हो । कविताभित्र जीवनदर्शन, अनुभवजन्य सत्य र नैतिक चेतनाले भरिएका पङ्क्तिहरू प्रशस्त भेटिन्छन् ।
कवि सरल भाषामा गहिरा अनुभूति व्यक्त गर्न सक्षम देखिन्छन् । कतिपय पङ्क्तिहरू पढ्दा तिनले जीवनका दीर्घ अनुभवलाई सङ्क्षिप्त रूपमा अभिव्यक्त गरेको अनुभूति हुन्छ ।
सूक्तिमय शैलीले कवितालाई स्मरणीय बनाएको छ । पाठकले कविता पढिसकेपछि पनि केही पङ्क्तिहरू मनमा रहिरहन्छन् । यही गुणले कवितालाई दीर्घजीवी बनाउँछ ।
भाषा, शैली र अभिव्यक्तिको सरलता
छन्दकवितामा प्रायः क्लिष्टता आउने सम्भावना हुन्छ । तर जीवनाथ अधिकारीको भाषा अपेक्षाकृत सरल, प्रवाहमय र सम्प्रेषणीय छ ।
उनले संस्कृतनिष्ठ शब्दावली प्रयोग गरे पनि भाषालाई बोझिलो बनाएका छैनन् । छन्दको अनुशासनभित्र रहँदा पनि अभिव्यक्तिलाई सहज राख्नु उनको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो ।
उनको शैली वर्णनात्मक मात्र छैन, भावात्मक, प्रतीकात्मक र व्यञ्जनात्मक पनि छ । कतिपय कविता आत्मसंवादजस्ता लाग्छन् भने कतिपय सामाजिक वक्तव्यजस्ता प्रतीत हुन्छन् ।
यसरी शैलीगत विविधताले कृतिलाई एकरस हुन दिएको छैन । भाषा र लयको संयोजनले कवितामा श्रवणीय गुण पनि थपेको छ ।
विम्ब, प्रतीक र अलङ्कारको प्रयोग
‘अविदित यात्रा’ मा विम्ब र प्रतीकको सन्तुलित प्रयोग पाइन्छ । कविले अत्यधिक जटिल प्रतीकवाद अपनाएका छैनन्, बरु सहज र बोधगम्य प्रतीकमार्फत भाव अभिव्यक्त गरेका छन् ।
यात्रा, उज्यालो, अन्धकार, बाटो, जून, फूल, आँधी, नदी आदि प्रतीकहरू बारम्बार प्रयोग भएका छन् । यी प्रतीकहरूले जीवन, समय, सङ्घर्ष र आशाको बहुआयामिक अर्थ निर्माण गरेका छन् ।
अलङ्कार प्रयोगमा पनि कवि सजग छन् । अनुप्रास, रूपक, उपमा, मानवीकरण आदि अलङ्कारहरू स्वाभाविक रूपमा आएका छन् । कतै पनि अलङ्कार प्रदर्शनमुखी बनेको छैन ।
यसले कवितालाई सौन्दर्यात्मक बनाएको छ । शब्द र अर्थबिचको यस्तो सामञ्जस्यले काव्यिक प्रभावलाई गहिरो बनाएको छ ।
रसवैविध्य स् भावक्षेत्रको विस्तार
यस सङ्ग्रहमा रसगत विविधता पनि उल्लेखनीय छ । करुण, वीर, शान्त, श्रृङ्गार तथा अद्भुत र हास्य  रसका विविध रूप कविताहरूमा भेटिन्छन् ।
देशभक्तिपरक कवितामा वीररसको प्रभाव छ भने सामाजिक विघटनसम्बन्धी कवितामा करुण रसको उपस्थिति देखिन्छ । प्रकृतिचित्रणमा शान्तरसको माधुर्य पाइन्छ ।
रसगत विविधताले कृतिलाई भावात्मक रूपमा समृद्ध बनाएको छ । कवि एउटै भावमा सीमित छैनन् । उनले जीवनका बहुविध अनुभूतिलाई काव्यमा समेट्ने प्रयास गरेका छन् ।
कृतिको समग्र मूल्याङ्कन
‘अविदित यात्रा’ नेपाली छन्दकाव्यको समकालीन यात्रामा एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो । यस कृतिले शास्त्रीय छन्दलाई आधुनिक अनुभूति र सामाजिक चेतनासँग जोड्ने सफल प्रयास गरेको छ ।
कविले छन्दलाई केवल परम्परागत अनुकरणको रूपमा उपयोग गरेका छैनन्, उनले त्यसलाई जीवन, समाज र समयसँग जोडेर नयाँ अर्थ दिएका छन् । यही कारण कृति केवल छन्दकौशलको प्रदर्शन नभई अनुभूतिपूर्ण साहित्यिक अभिव्यक्ति बनेको छ ।
यस सङ्ग्रहको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सन्तुलन हो । भाव र शिल्प, परम्परा र आधुनिकता, गाम्भीर्य र सरलता, संवेदना र वैचारिकता– यी सबैबिच कविले उल्लेखनीय सन्तुलन कायम गरेका छन् ।
यद्यपि कतिपय कवितामा विषयगत पुनरावृत्ति र नैतिक वक्तव्यात्मकता केही बढी अनुभूत हुन्छ तर समग्र काव्यगुणका दृष्टिले ती कमजोरी निर्णायक देखिँदैनन् । बरु कविको स्पष्ट वैचारिक दृष्टि र सामाजिक जिम्मेवारीबोधका रूपमा तिनलाई ग्रहण गर्न सकिन्छ ।
निष्कर्ष
जीवनाथ अधिकारीको ‘अविदित यात्रा’ नेपाली छन्दकविताको समकालीन परिदृश्यमा उल्लेखनीय कृति हो । यसले शास्त्रीय छन्दको जीवित परम्परालाई मात्र निरन्तरता दिएको छैन, आधुनिक समाजका जटिल अनुभूति र प्रश्नहरूलाई पनि काव्यात्मक रूपमा अभिव्यक्त गरेको छ ।
देशभक्ति, मानवमूल्य, प्रकृतिचेतना, आशावाद र सामाजिक आत्ममन्थनजस्ता विषयलाई कविले विविध छन्दको माध्यमबाट प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । सरल भाषा, सूक्तिमय अभिव्यक्ति, प्रतीकात्मकता र लयात्मक सौन्दर्यले कृतिलाई विशिष्ट बनाएको छ ।
आज छन्दकविता क्रमशः सीमित हुँदै गएको सन्दर्भमा ‘अविदित यात्रा’ ले नेपाली साहित्यमा छन्दको सम्भावना अझै जीवित रहेको प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ । यो कृति केवल पढ्नका लागि मात्र होइन, छन्दकाव्यको अध्ययन र मूल्याङ्कनका लागि पनि महत्त्वपूर्ण सामग्रीका रूपमा ग्रहणीय देखिन्छ ।
यस अर्थमा ‘अविदित यात्रा’ कविको मात्र होइन, नेपाली छन्दपरम्पराको पनि एक अर्थपूर्ण साहित्यिक यात्रा हो । यो एउटा यस्तो यात्रा हो, जसले अतीतको लयलाई वर्तमानको चेतनासँग जोड्दै भविष्यतर्फ अघि बढ्ने प्रयत्न गरेको छ ।