केशव लुइटेलः संचार जगतको एक अनुभवी अनुहार

ईश्वरा श्रेष्ठ
ओखलढुङ्गा जिल्लाको चम्पादेवी गाउँमा एक सामान्य परिवारमा जन्मिएका केशव लुइटेल आज नेपाली संचार जगतमा एक परिचित र सम्मानित नाम हो। उनको जीवन यात्रा संघर्ष, समर्पण र अटुट लगनशीलताको एक प्रेरणादायक कथा हो। बाल्यकालदेखि नै अनेकौं कठिनाइहरूको सामना गर्दै उनले संचार क्षेत्रमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएका छन्। उनको यो विस्तृत जीवनीले उनको व्यक्तिगत जीवन, शैक्षिक यात्रा, व्यावसायिक संघर्ष र संचार क्षेत्रमा उनको योगदानलाई समेट्ने प्रयास गरेको छ।
बाल्यकाल र शिक्षाः
केशव लुइटेलको बाल्यकाल ओखलढुङ्गाको ग्रामीण परिवेशमा बित्यो। त्यहाँको शान्त र सुन्दर वातावरणमा हुर्केका उनमा सानैदेखि जिज्ञासु स्वभाव र नयाँ कुरा जान्ने उत्सुकता थियो। १० वर्षको उमेरमा उनी काठमाडौं आए। काठमाडौंको बसाइ उनको जीवनको एक नयाँ अध्याय थियो। यहाँ उनले स्थानीय ज्ञान प्रकाश माध्यमिक विद्यालयमा प्राथमिक तहको शिक्षा हासिल गरे। काठमाडौंको जीवनशैली ओखलढुङ्गाको भन्दा धेरै फरक थियो। यहाँको व्यस्तता र प्रतिस्पर्धाले उनलाई नयाँ चुनौतीहरूको सामना गर्न सिकायो।
प्राथमिक शिक्षापछि केशवको शैक्षिक यात्रा भक्तपुरमा अगाडि बढ्यो। भक्तपुरको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक वातावरणले उनको व्यक्तित्व विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। भक्तपुरमा बस्दा उनलाई धेरै आर्थिक कठिनाइहरूको सामना गर्नुपर्यो। काठमाडौंको महँगो जीवनयापन र परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कारण उनलाई आफ्नो पढाई खर्च जुटाउन पनि संघर्ष गर्नुपथ्र्यो। त्यो समय काठमाडौंमा जाडो धेरै हुन्थ्यो र न्यानो लुगाफाटोको अभावले उनलाई निकै कष्ट दिन्थ्यो। यसका साथै खान र बस्नको लागि पनि उनले सानोतिनो काम गर्नुपर्ने बाध्यता थियो। उनले आफ्नो दाइको घरमा बसेर जीवन गुजारा गर्दै पढाईलाई निरन्तरता दिए।
पारिवारिक जिम्मेवारी र संघर्षः
२०४६ सालमा केशव लुइटेलको जीवनमा एक ठूलो बज्रपात पर्यो। उनका बुबाको असामयिक निधन भयो। बुबाको मृत्युपछि परिवारको सम्पूर्ण जिम्मेवारी उनको काँधमा आयो। घरको आर्थिक अवस्था कमजोर थियो र आमाको हेरचाह पनि उनले नै गर्नुपर्ने थियो। यस्तो कठिन परिस्थितिमा पनि उनले हार मानेनन्। उनले आफ्नो पढाईलाई निरन्तरता दिँदै विभिन्न कामहरू गर्न थाले। उनले जागिर पनि गरे र त्यसबाट आएको थोरै आम्दानीले घर खर्च चलाउन र आमाको सेवा गर्न थाले। उनको जीवन संघर्ष र जिम्मेवारीको एक कठिन यात्रा बन्यो।
ब्राह्मण परिवारमा जन्मिएका केशव लुइटेलले एसएलसीसम्मको अध्ययन पूरा गरेपछि उनको मनमा मिडिया क्षेत्रमा केही गर्ने र नयाँ कुरा सिक्ने तीव्र इच्छा जाग्यो। उनी सानैदेखि रेडियो सुन्न औधी मन पराउँथे। त्यतिबेला नेपालमा रेडियो नेपाल एकमात्र सुन्न पाइने संचार माध्यम थियो। रेडियोमा कार्यक्रम चलाउने प्रस्तोताहरूको स्पष्ट र आकर्षक आवाजले उनलाई निकै प्रभावित गथ्र्यो। उनी रेडियो प्रस्तोताहरूको नक्कल गर्ने प्रयास गर्थे र आफूले पनि त्यसरी नै बोल्न पाए कस्तो हुन्थ्यो भन्ने कल्पनामा डुबिरहन्थे। रेडियो उनको लागि सूचना र मनोरञ्जनको स्रोत मात्र नभएर प्रेरणाको माध्यम पनि थियो।
संचार क्षेत्रमा प्रवेशको प्रयासः
आफ्नो मिडिया प्रतिको रुचिलाई साकार पार्न केशव लुइटेलले विभिन्न प्रयासहरू गर्न थाले। उनले आफ्नो गाउँको पुख्र्यौली जमिन बेचेर भक्तपुरमा एउटा सानो जग्गामा बनेको घर किने। आमा र छोरा त्यही घरमा बस्न थाले। २०४७ सालमा उनले गरेको एउटा सानो जागिरबाट मासिक ४६९ रुपैयाँ तलब आउँथ्यो। त्यही थोरै पैसाले उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण घर खर्च धान्नुपथ्र्यो। उनको कार्यालय काठमाडौंको माइतीघरमा थियो। धेरै पटक उनीसँग बस भाडा तिर्ने पैसा पनि हुँदैनथ्यो र उनी कौशलटारदेखि माइतीघरसम्म पैदलै यात्रा गर्थे। यो संघर्षपूर्ण जीवनले उनलाई धैर्य र लगनशीलताको महत्व सिकायो।
एक दिन उनको भेट झापाबाट पढ्न आएका एक जना साथीसँग भयो। दुवैजनाको बीचमा संचार क्षेत्रमा केही गर्ने र मिडियामार्फत देश र जनताको सेवा गर्ने विषयमा लामो कुराकानी भयो। उनीहरूले एउटा साप्ताहिक पत्रिका प्रकाशन गर्ने निर्णय गरे। केशव लुइटेलले चार जनाको टिम बनाएर “हाम्रो जमर्को” नामक पत्रिका प्रकाशन गरे। उनका साथी विष्णु खनाल पत्रिकाको सम्पादक बने भने केशव आफैं कार्यकारी सम्पादकको भूमिकामा रहे। तर, रहर गर्नु एउटा कुरा हो भने प्रकाशनलाई निरन्तरता दिनु अर्को कुरा हो। आर्थिक अभाव र अनुभवको कमीका कारण उक्त पत्रिका ७ अंक प्रकाशन भएपछि बन्द भयो। यो अनुभवले केशवलाई संचार क्षेत्रको वास्तविकता र चुनौतीहरूसँग परिचित गरायो।
रेडियोमा प्रवेश र सफलताः
समयको परिवर्तनसँगै नेपालमा रेडियोलाई निजी क्षेत्रमा पनि अनुमति दिइयो। काठमाडौंमा पहिलो सामुदायिक रेडियोको रूपमा रेडियो सगरमाथा सुरु भयो। त्यसपछि अन्य धेरै रेडियो स्टेशनहरू पनि खुल्न थाले। २०६५ सालमा भक्तपुरमा पनि एउटा एफएम रेडियो स्टेशन सुरु भयो। केशव लुइटेलले त्यहाँ एक वर्ष कार्यक्रम प्रस्तोताको रूपमा काम गरे। रेडियोमा काम गर्ने उनको पुरानो सपना साकार भयो। उनको स्पष्ट र आकर्षक प्रस्तुतिले श्रोताहरूको मन जित्यो।
रेडियोमा काम गर्दै जाने क्रममा उनले केही वर्षपछि संचार मन्त्रालयबाट दुईवटा रेडियो लाइसेन्स प्राप्त गरे। लाइसेन्स प्राप्त गर्नु एक ठूलो उपलब्धि भए पनि रेडियो स्टेशन सञ्चालन गर्न आवश्यक पर्ने उपकरणहरू किन्न र व्यवस्थापन गर्न उनलाई धेरै कठिनाइ भयो। तर, केशवको मिडिया प्रतिको अथाह तिर्खा र समर्पण देखेर उनका साथीभाइहरूले उनलाई व्यक्तिगत रूपमा आर्थिक र भौतिक सहयोग गरे।
साथीभाइहरूको सहयोग र आफ्नै अथक प्रयासले उनले २०६७ सालमा काभ्रेको धुलिखेलमा ग्रेस एफएम १०७.६ मेघाहर्ज सुरु गरे। त्यो समय एफएम रेडियो संचारको एक शक्तिशाली माध्यमको रूपमा स्थापित भइसकेको थियो। ग्रेस एफएमले छोटो समयमै धेरै श्रोताहरूको माया र विश्वास जित्यो। उनले त्यही वर्ष रुपन्देहीमा पनि अर्को रेडियो स्टेशन सुरु गरे। केशव लुइटेलको मान्यता थियो कि सामुदायिक रेडियोले समुदायको विकास र उत्थानमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनुपर्छ। उनले आफ्ना रेडियो कार्यक्रमहरू मार्फत स्थानीय भाषा, संस्कृति, शिक्षा र विकासका मुद्दाहरूलाई प्राथमिकता दिए।
अन्य संचार माध्यममा योगदानः
रेडियोमा सफलता हासिल गरेपछि केशव लुइटेलले अन्य संचार माध्यममा पनि आफ्नो उपस्थिति जनाए। उनले एक दशकभन्दा लामो समयसम्म नेपाल टेलिभिजन र रेडियो नेपाल जस्ता राष्ट्रिय स्तरका संचार माध्यममा विभिन्न कार्यक्रमहरू चलाए। उनको स्पष्ट विचार, गहन विश्लेषण र आकर्षक प्रस्तुतिले दर्शक र श्रोताहरूको मन जित्यो। उनले विभिन्न सामाजिक, सांस्कृतिक र समसामयिक विषयहरूमा आधारित कार्यक्रमहरू प्रस्तुत गरे।
शैक्षिक योग्यता र अन्य रुचिः
संचारकर्मी केशव लुइटेलले स्नातक तहसम्मको औपचारिक शिक्षा हासिल गरेका छन्। तर, उनको ज्ञानको दायरा फराकिलो छ। उनी कृषि क्षेत्रमा पनि उत्तिकै रुचि राख्छन् र कृषि प्राविधिक पनि हुन्। नेपाल एक कृषि प्रधान देश भएकोले उनले पत्रकारितासँगै कृषि पेशालाई पनि सम्मान गर्छन् र यस सम्बन्धी ज्ञान हासिल गरेका छन्। यसका साथै उनले संस्कृत विषयमा प्राक् शास्त्रीको उपाधि पनि हासिल गरेका छन्। यसले उनको साहित्य र दर्शनमा पनि गहिरो रुचि रहेको देखाउँछ।
केशव लुइटेलको रुचि संचार र कृषिमा मात्र सीमित छैन। उनी संगीतमा पनि उत्तिकै सक्रिय छन्। उनले रत्न राज्य लक्ष्मी क्याम्पसमा संगीतको अध्ययन गरे। उनले विभिन्न प्रकारका गीतहरू गाएका छन् र उनका ५ वटा एल्बममा ७० भन्दा बढी गीतहरू रेकर्ड भएका छन्। उनका गीतहरूमा नेपाली लोक संगीत र आधुनिक संगीतको फ्युजन देखिन्छ। उनका गीतहरूले सामाजिक सन्देश र मानवीय भावनाहरूलाई उजागर गर्छन्।
व्यक्तिगत जीवन र विचारः
२०७९ सालमा केशव लुइटेलले आफ्नी आमालाई गुमाउनुपर्यो। आमासँगको उनको गहिरो सम्बन्ध थियो र आमाको निधनले उनलाई निकै दुःखी बनायो। हाल उनी आफ्नो चार जनाको परिवारसँग बस्छन्। पारिवारिक जीवनलाई सन्तुलित राख्दै उनी आफ्नो व्यावसायिक जीवनमा पनि सक्रिय छन्।
केशव लुइटेल संचार माध्यमको भूमिका र जिम्मेवारीप्रति सचेत छन्। पत्रकारिता देशको चौथो अंग भएकोले देशमा स्वच्छ, निष्पक्ष र जिम्मेवार पत्रकारिताको आवश्यकता रहेको उनी बताउँछन्। हाल नेपालमा श्रमजीवी पत्रकारहरूले जीवन धान्न धेरै गाह्रो भएकोमा उनी चिन्ता व्यक्त गर्छन्। पत्रकारको आवाज र कलममा ठूलो शक्ति हुने भएकोले देशमा भएका विकृति र विसंगतिविरुद्ध निष्पक्ष ढङ्गले बोल्नु र लेख्नु पत्रकारहरूको कर्तव्य भएकोमा उनी जोड दिन्छन्।
उनी विगत २५ वर्षदेखि निरन्तर संचार क्षेत्रमा सक्रिय छन्। यस अवधिमा उनले धेरै अनुभव हासिल गरेका छन् र नयाँ पुस्ताका पत्रकारहरूलाई मार्गदर्शन गरिरहेका छन्। उनी नेपाल सरकारले पत्रपत्रिकाहरूलाई मासिक रूपमा लोककल्याणकारी विज्ञापन दिएर सहयोग गरे जस्तै रेडियो र टेलिभिजनहरूलाई पनि सहयोग गर्नुपर्ने माग गर्छन्। एक श्रमजीवी पत्रकारले जीवनभर मिडियामा काम गरेर पनि अन्त्यमा केही नहुने हालको अवस्था परिवर्तन हुनुपर्ने र सरकारले हरेक पत्रकार तथा संचारकर्मीहरूलाई राज्यको विभिन्न क्षेत्रबाट सहयोग गर्नुपर्ने कुरामा उनको जोड छ।
हाल केशव लुइटेल नेपाल प्रेस सोसाइटीमा कार्यरत छन्। यस संस्थामा रहेर उनले पत्रकारहरूको हकहित र व्यावसायिक मर्यादाको लागि काम गरिरहेका छन्। उनले आफ्नो लामो करियरमा धेरै मिडियाकर्मीहरू उत्पादन गरिसकेका छन् र उनीहरूसँग सहकार्य गर्दै आएका छन्। केशव लुइटेल संचारकर्मी मात्र नभएर एक लेखक, रचनाकार र साहित्यकार पनि हुन्। उनका लेखहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा नियमित रूपमा प्रकाशित हुन्छन्। उनको एक पुस्तक प्रकाशित भइसकेको छ भने उनको खण्डकाव्य “वेली चमेली” र महाकाव्य “जननी” चाँडै प्रकाशन हुँदैछन्। यी कृतिहरूले उनको साहित्यिक प्रतिभालाई उजागर गर्दछन्।
संचारकर्मी केशव लुइटेलले हालसम्म साप्ताहिक र मासिक पत्रिकाहरूमा कार्यकारी सम्पादकको महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिसकेका छन्। उनीसँग टेलिभिजन र रेडियोमा २५ वर्षभन्दा लामो अनुभव रहेको छ। हाल उनी नेपाल प्रेस सोसाइटीमा रहेर सक्रिय पत्रकारिता गरिरहेका छन् र नयाँ पुस्ताका पत्रकारहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेका छन्। उनको जीवन यात्राले देखाउँछ कि दृढ इच्छाशक्ति, अथक प्रयास र लगनशीलताले मानिसलाई हरेक चुनौती पार गर्दै सफलताको शिखरमा पुर्याउन सक्छ। केशव लुइटेल नेपाली संचार जगतका एक अमूल्य धरोहर हुन् र उनको योगदानलाई सधैं स्मरण गरिनेछ।