भाषा आयोगया सिफारिसबारे

कृष्ण प्रजापति
नेपाःया संविधान २०७२ य् थीथी कथंया आयोग दयेका ज्या यायेगु धइगु खँ न्ह्यथनातःगु दु । उकि मूलत भाषा आयोग व जनजाति आयोग थीथी भाषाभाषी जनजातिलिसें सम्वन्धित आयोग खः । तर उकिसनं भाषा आयोगय् सरकारं पदाधिकारी नियुक्ति यायेगु ज्या दंदँ तकं लिपा लाकल । न्यादँ दुने भाषा आयोगं थःपिनि प्रतिवेदन बुझे यायेमाःगु प्रावधान तयाः गठन याना बिउगु उगु आयोगया पदाधिकारी पूर्ण मजूगु कारणं उकिं छुं ज्या यायेगु अवसर नं मन्त । लवदेव अवस्थि छम्ह जक प्रमुख आयुक्त कथं ल्ययाः अथें लानाच्वंगु थ्व आयोगय् स्वदँ न्ह्यः जक कर्णाली प्रदेशपाखें छम्ह आयुक्त नियुक्त जुयालिं धमाधम ज्या जुजुं वन । अथे खःसां आयोगपाखें आः न्हय्गुलिं प्रदेशसय् छुछु भाषा खस् नेपाली भाषाया अतिरिक्त कामकाजी भाषा कथं छ्यलेफइ धइगु छगू प्रावधान तयाः सिफारिस जूगु दु । थ्व छगू भाषा, जाति व संस्कृति प्रति सचेत अभियन्तातय् लसताया खँ खः ।
    भाषाया कारणं नं देय् न्ह्यःने लाइगु व लिउने लाइगु जुयाच्वनी । तर कार्यान्वयनया पक्ष धाःसा आः तकं छुं भचा ध्यान तःगु खनेमदुनि । देय् न्यंकं भाषा आयोगं थीथी कथंया अन्तक्र्रिया ज्याझ्वः न्ह्याकाच्वंगु इलय् नेवाः व तामांग जातिं नं थःपिनि राय, सुझाव व परामर्श बियेगु ज्या सुरु जूगु दु । आः आयोगयात सुझाब बीफइपिं सक्षम भाषाबिद्त सःता थीथी कथंया अन्तक्र्रियात्मक ज्याझ्वः यानावने फतधाःसा उकिं सकसितं हीत जुइ । पहिचान व आत्मनिर्णयया अधिकार लिउने लानाच्वंगु कारणं झीथाय् आः जनतायात उपलब्धीमुलक लिच्वः बिई मफयाच्वंगु खः । थौं सरकारी ज्याकुथिइ वंसा झी नेवाःत भाय् मसःगु कारणं कय्कुने मालाच्वंगु दु । अथेहे तामांग थेंज्याःगु बहुसंख्यक जनजाति दुगु जातिं नं थःपिनि भाषा बाहेक मेगु भाषा ल्हाये मसःगु कारणं लिउने लाइगु स्थितिइ दु ।
    बागमती प्रदेशसय् वा तत्कालीन ३ नम्बर प्रदेशसय् थुगु प्रदेशया नां नेवाः ताम्सालिंग प्रदेश जुइमाः धकाः आपालं लबिंग जूगु खः । तर नां तयेगु सवालय् थीथी राजनीतिक पार्टीया सांसदतय्गु एकमत मदयेवं बहुमतं बागमती प्रदेश स्वीकृति जुल । आः माध्यम भाषा कथं खस् नेपाली भाषा प्रयोग जुयाच्वंगु दु । थ्व गुलिसियां सहज जुइफु । तर भाषा आयोगं सिफारिस याः कथं ३ नम्बर प्रदेशय् नेपालभाषा व तामांग भाषायात नं खस् नेपाली सरह प्रयोगय् हयेमाःगु बाध्यता दु । सरकारी ज्याखंया भाषा कथं थ्व निगू भाषायात छ्यलाबुलाय् हयेत नं तसकं थाकुइफु । भाषा सःपिं मनूत नियुक्त यायेमाल । उमित उचित प्रावधान दयेका ज्या याके माल । नापं उकियात थुकथं ज्याखं यायेगु धइगु स्पष्ट यायेत कानूनी ब्यवस्था नं यायेमाल । कानूनी ब्यवस्था यायेत धाःसा संघ व प्रदेसय् नं बिधेयक पारित यायेमाःगु तिनि । अले जक ब्यवहारय् वइगु खः । उकिं आः मन्त्रालयपाखें थ्व विषयया विधेयक डाफ्ट यायेगु ज्या निं न्ह्यचिके माःगु खनेदु ।
    बागमती प्रदेशया झिंस्वंगू जिल्लाय् व मेमेथाय् नं नेपालभाषा छ्यलेगु हक नेवाः समुदाययात वःगु दु । तर उकियात सचेत नेवाः समुदायं उचित रुपं छ्यलेगु ज्या आः याये हथाय् जुइधुंकूगु दु । म्हिगः अधिकार मबिउतले झीत सरकारं छुं नं कथंया अधिकार मबिल धकाः हाले अःपू । तर थःपिंत वःगु अधिकार व सुविधायात उचित रुपं परिचालन यायेगु ज्या थाकुइफु । थ्व खँय् नं झी सकलें सचेत जुइमाः । ३ नम्बर प्रदेश धयातःगु बागमती प्रदेसय् थ्व सुविधा तामांग व नेवाः जातियात वःगु दु । उकिं नेपालभाषा व तामांग भाषा छ्यलेत कानून जक दयेकां मगाः, छ्यलेथाय् छ्यले नं माः । भाषा व जातिया खँ ल्हायेबलय् नेपाःया मौलिक लिपिया खँ नं न्ह्यःने वइ । नेवाः समुदायं स्वनिगः दुने ताः ई न्ह्यःनिसें चलन चल्तिइ हयातःगु नेपाः दुने सिर्जना जूगु लिपि नेपाल लिपि खः । थ्व देवनागरी स्वयां भचा पाः ।
    प्रचलित नेपाल लिपि नं धयातःगु थ्व लिपि बाहेक स्वनिगः दुने अति बांलाःगु रञ्जना लिपि नं सिर्जना जुयाच्वंगु दु । अथेंतुं भुजिंमोल लिपि, कुंमोल लिपि, पाचुमोल लिपि, गोलमोल लिपि, लितुमोल लिपि, हिमोल लिपि व क्वँय्मोल लिपि नं संरक्षण याना वनेगु खँ थ्व इलय् ल्हाये मालेफु । उकिं नेवाः समुदायं थःपिनि भाषा व लिपि संरक्षण यायेगु बांलाःगु अवसर वःगु थ्व इलय् भाषा आयोगं सिफारिस याःगु प्रतिवेदनयात छक बांलाक ध्यान तयाः अध्ययन यायेमाःगु खनेदु । थ्व झ्वलय् देवनागरी लिपि स्वनिगः दुने गथे दुहां वल धइगु नं चर्चा यायेमाः । राणा सरकारया पालाय् थनया भाषा, लिपि व अभिलेखत समाप्त यायेगु कुतः जुयाच्वंगु इलय् निष्ठानन्द बज्राचार्य धाःम्ह नेपालभाषाया प्यंगः थां मध्ये छगः थां माने यानातःम्ह मनुखं भारतं देवनागरी लिपिया आखः दुगु प्रेस न्हापांखुसि नेपाः दुत हयाः थन पत्रिका पिथनेगु सुरु यायेवं देवनागरी लिपिं नेपालभाषा च्वयेगु यात ।     
    थ्वयां न्ह्यः धाःसा द्धलंद्धःया ल्याखय् दुगु भजन सफू, ध्यासफू, ताम्रपत्र, ताडपत्र, तमसुक आदिलिसें देगः, फल्चा व सतलय् ल्वहं पौ फुक्कं नेपाल लिपिं च्वइगु खः । लखौं लख अभिलेखत नेपाल लिपिं नेपाल संवत छ्यलाः च्वयातःगु दु । गुलि देवनागरी लिपिं बिक्रम संवत च्वयाः छ्यलातःगु मदु । सबसः दँ न्ह्यः तिनि नेपालमण्डल व स्वनिगः लागाय् देवनागरी लिपि प्रचलनय् वःगु खः । वयां सलंसः दँ न्ह्यःनिसें सरकारी ज्याखंया भाय् व लिपि नेपालभाषा व नेपाल लिपि जक खः । उकिं पिनं हःगु बिक्रम संवत व पिनं हःगु देवनागरी लिपि स्वयां नेपाल लिपिया अभिलेखत आपालं दुगु खः । भाषा आयोगं सिफारिस याःगु प्रतिवेदन कार्यान्वयन याये आपालं थाकू । थ्व खँ नेवाः देय् दबू थेंज्याःगु नेपाःया नेवाः जातिया राष्टिय संगठनं नं स्वीकार याये धुंकूगु दु । अथे खःसां उकियात थुकथं सहज याना वनेगु धइगु खँ धाःसा थौं विचाः याये हथाय् जुइधुंकूगु दु ।
    जातीय स्वशासन सहितया संघीयता लागू जूगु खःसा थथे आयोग व मेमेगु निकाय दयेका ज्या यानाच्वने माली मखु जुइ । तर सरकारं हथासं संघीयताया प्रावधान स्वीकार यानाः अधिकार बिहीन संघीयता लागू याये हयेवं थ्व समस्या ब्वलंगु खनेदत । उकिं नं भाषा आयोगया प्रतिवेदन थौं ल्ह्वये नं फाये जुयाच्वंगु दु ।