यथार्थको तापमा तातेका मुक्तक : ‘विष्णु ओलीका मुक्तक’ को सङ्क्षिप्त अध्ययन

नेपाली मुक्तक साहित्यको समकालीन यात्रामा ‘विष्णु ओलीका मुक्तक’ एउटा उल्लेखनीय कृति बनेर आएको छ। २०८२ सालमा प्रकाशित यस मुक्तकसङ्ग्रहका स्रष्टा विष्णु ओली हुन्। कृतिको सम्पादन प्रा.डा. कृष्णप्रसाद दाहालले गरेका छन् भने प्रकाशनको दायित्व देवी उप्रेती ओलीले निर्वाह गरेकी छन्। कृतिमा जम्मा दुई सय अड्सठ्ठी मुक्तक सङ्गृहीत छन्। शुभकामना मन्तव्य डा. तुलसी भट्टराईको रहेको छ। सम्पादकीय लेखमार्फत सम्पादकले कृतिको सिर्जनात्मक पृष्ठभूमि र मुक्तककारको साहित्यिक प्रवृत्तिमाथि प्रकाश पारेका छन्।

यो कृति केवल मुक्तकहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन, जीवनका अनेक आरोह-अवरोह, सामाजिक विसङ्गति, राष्ट्रिय चेतना, पारिवारिक पीडा, प्रेम, आस्था, नैतिकता र समयबोधलाई कवितात्मक भाषामा अभिव्यक्त गर्ने दस्ताबेज पनि हो। मुक्तककारले अनुभूत जीवनलाई प्रत्यक्ष शब्दमा उतारेका छन्। त्यसैले यस कृतिको मूल शक्ति यसको अनुभवजन्य सत्य र सरल अभिव्यक्ति हो।

राष्ट्रियता र देशभक्तिको सबल स्वर

यस सङ्ग्रहको प्रमुख विशेषता राष्ट्रिय चेतनाको प्रभावशाली उपस्थिति हो। मुक्तककार देशलाई केवल भौगोलिक सीमाभित्र सीमित राख्दैनन्। उनका लागि राष्ट्र भनेको इतिहास, संस्कृति, भाषा, जनताको आत्मसम्मान र भविष्यप्रतिको विश्वास हो। देशप्रेम उनका मुक्तकहरूमा भावनात्मक नाराका रूपमा होइन, जिम्मेवारीपूर्ण चेतनाका रूपमा प्रकट भएको देखिन्छ।

देशको वर्तमान अवस्थाप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै उनले नागरिक कर्तव्यबोधको आवश्यकता औँल्याएका छन्। राष्ट्रिय स्वाभिमान कमजोर हुँदा समाजमा विकृति बढ्ने धारणा उनका मुक्तकहरूमा बारम्बार दोहोरिएको पाइन्छ। यही कारण उनका देशभक्तिपरक मुक्तकहरू पाठकलाई भावुक बनाउने मात्र होइन, सचेत पनि बनाउँछन्।

विकृति र विसङ्गतिप्रतिको तीक्ष्ण प्रहार

कृतिको अर्को सशक्त पक्ष सामाजिक तथा राजनीतिक विकृतिमाथिको प्रहार हो। मुक्तककारले समाजमा बढ्दै गएको नैतिक पतन, स्वार्थ, ढोँग, अवसरवाद, छलकपट र अन्यायलाई खुला रूपमा आलोचना गरेका छन्।

उनका दृष्टिमा समाजका धेरै समस्याको मूल कारण मूल्यहीनता हो। मान्छेले मानवीय संवेदना गुमाउँदै गएको अवस्था उनलाई पीडादायी लाग्छ। त्यसैले उनका मुक्तकहरू केवल भावुक अभिव्यक्ति बनेर सीमित छैनन्, ती सामाजिक हस्तक्षेपका माध्यम बनेका छन्।

राजनीतिक नेतृत्वप्रति पनि उनी कठोर देखिन्छन्। नेतृत्वमा देखिएको भ्रष्टता, सत्तामोह, जनअपेक्षाप्रतिको बेवास्ता र नैतिक विचलनले राष्ट्रलाई गलत दिशातर्फ धकेलेको धारणा उनका मुक्तकहरूमा स्पष्ट भेटिन्छ। यस प्रकारका मुक्तकहरूले समकालीन नेपालको राजनीतिक यथार्थलाई प्रतिविम्बित गरेका छन्।

सरल शब्द, सहज शैली

कृतिको सबैभन्दा आकर्षक विशेषता यसको भाषा हो। मुक्तककारले जटिल शब्दावलीको मोह गरेका छैनन्। सरल, स्पष्ट र बोलचालका शब्दको प्रयोगबाट गहन भाव प्रस्तुत गरेका छन्।

कवितामा कठिन प्रतीक र दुर्बोध बिम्बको अत्यधिक प्रयोग हुँदा पाठक टाढा हुन सक्छन्। विष्णु ओलीले त्यो जोखिम उठाएका छैनन्। उनी पाठकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने शैली अपनाउँछन्। यही कारण उनका मुक्तकहरू सामान्य पाठकदेखि साहित्यिक पाठकसम्म सबैका लागि ग्रहणीय बनेका छन्।

भाषिक सरलताभित्र गहिरो अनुभूति राख्ने क्षमता उनको विशेष उपलब्धि हो। गहन जीवनदर्शनलाई पनि उनले सहज रूपमा सम्प्रेषण गरेका छन्।

स्मृतिविम्ब र कारुणिक अनुभूति

सङ्ग्रहका आरम्भिक मुक्तकहरूमा कारुणिकताको प्रभाव बढी देखिन्छ। विशेषतः कोरोनाकालमा पुत्रीवियोगको पीडाले सिर्जना गरेको भावभूमि अत्यन्त मार्मिक छ।

आफ्नै सन्तान गुमाउनु कुनै पनि अभिभावकका लागि असह्य पीडा हो। मुक्तककारले यस पीडालाई कृत्रिम भावुकतामा होइन, यथार्थ अनुभूतिमा अभिव्यक्त गरेका छन्। त्यसैले उनका शोकमूलक मुक्तकहरू पाठकको मनमा गहिरो प्रभाव छोड्न सफल छन्।

स्मृतिविम्बको प्रयोग यहाँ उल्लेखनीय छ। विगतका सुखद क्षण वर्तमानका पीडादायी स्मरण बनेर आउँछन्। यही स्मरणले कारुणिक रसलाई अझ प्रभावशाली बनाएको छ।

विश्वासघात र सम्बन्धहरूको विघटन

मानवीय सम्बन्धका अनेक आयाम कृतिमा उपस्थित छन्। विशेषतः आफन्तबाट प्राप्त धोका र विश्वासघातले सिर्जना गरेको मानसिक पीडालाई मुक्तककारले अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त गरेका छन्।

रगतको नाता भएर पनि सम्बन्धको मूल्य नबुझ्ने प्रवृत्तिप्रति उनका मुक्तकहरू आक्रोशित देखिन्छन्। सम्बन्ध केवल जैविक निकटताले टिक्तैन, त्यसका लागि विश्वास, आत्मीयता र नैतिकता आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश कृतिमा पाइन्छ।

विश्वासघातबाट उत्पन्न पीडा यहाँ व्यक्तिगत अनुभवका रूपमा आए पनि त्यो सामूहिक अनुभूतिमा रूपान्तरित भएको छ। धेरै पाठकले आफ्नै जीवनको कथा यी मुक्तकहरूमा भेट्न सक्छन्।

प्रेमको अनुभूति र शृङ्गारिकता

कृतिमा शृङ्गारिक भाव पनि पर्याप्त मात्रामा उपस्थित छ। प्रियसीप्रतिको आकर्षण, प्रेमभाव, आत्मीयता र भावनात्मक समर्पणका पक्षहरू केही मुक्तकहरूमा सुन्दर ढङ्गले व्यक्त भएका छन्।

यद्यपि मुक्तककारको प्रेम केवल रुमानी संसारमा सीमित छैन। उनले प्रेमको शुद्धता र मर्यादालाई महत्त्व दिएका छन्। मानसिक प्रेमभन्दा केवल शारीरिक आकर्षणमा रमाउन खोज्ने प्रवृत्तिप्रति तीव्र कटाक्ष गरेका छन्।

उनका दृष्टिमा प्रेम आत्मिक सम्बन्ध हो। शरीरको आकर्षण क्षणिक हुन सक्छ, आत्मीयता दीर्घकालीन हुन्छ। यही धारणा उनका प्रेममूलक मुक्तकहरूको केन्द्रमा रहेको देखिन्छ।

जीवनप्रतिको आशावादी दृष्टि

यति धेरै पीडा, विछोड, विश्वासघात र विसङ्गतिका बिच पनि मुक्तककार निराशावादी बनेका छैनन्। उनको दृष्टि अन्ततः आशावादी छ। जीवन सङ्घर्षमय भए पनि हार मान्नु हुँदैन भन्ने विश्वास उनका मुक्तकहरूमा बारम्बार व्यक्त भएको छ। कठिनाइ स्थायी होइनन्। समय परिवर्तनशील छ। श्रम, धैर्य र सकारात्मक सोचले जीवनलाई उज्यालो बनाउन सकिन्छ भन्ने सन्देश उनले दिएका छन्।

यो आशावादिता कृत्रिम छैन। यथार्थको कठोर धरातलबाट जन्मिएको आशा हो। त्यसैले यसले पाठकलाई प्रेरणा दिन्छ।

नैतिक चेतना र आस्तिक दृष्टिकोण

कृतिमा धार्मिक तथा नैतिक चेतना पनि प्रशस्त पाइन्छ। मुक्तककार आस्तिक चिन्तनप्रति आस्था राख्छन्। उनका अनुसार ईश्वरमाथि विश्वास गर्ने तर जीवनमा सदाचार नअपनाउने व्यक्ति वास्तविक अर्थमा धार्मिक हुन सक्तैन।

ईश्वरसाधना केवल कर्मकाण्डमा सीमित रहनु हुँदैन। व्यवहारमा नैतिकता, करुणा, सत्य र मानवताको अभ्यास हुनुपर्छ भन्ने धारणा उनका मुक्तकहरूमा पाइन्छ।

धर्मलाई सामाजिक सद्भाव र नैतिक उन्नयनको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यही कारण धार्मिक चेतना यहाँ अन्धविश्वासको रूपमा होइन, मूल्यचेतनाका रूपमा आएको देखिन्छ।

कर्मफल र जीवनदर्शन

कृतिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष कर्मदर्शन हो। मुक्तककारले बारम्बार सत्कर्मको महत्त्व औँल्याएका छन्। मान्छेले जे गर्छ, त्यसको परिणाम उसैले तत्काल भोग्नुपर्छ भन्ने विश्वास उनका मुक्तकहरूमा व्यक्त भएको छ।सत्कर्मको बाटो कठिन हुन सक्छ। त्यसको फल भने अन्ततः सकारात्मक हुन्छ। दुष्कर्मबाट प्राप्त उपलब्धि क्षणिक हुन्छ। यस्तो जीवनदृष्टिले कृतिलाई नैतिक उचाइ प्रदान गरेको छ।

समयबोध र अनुकरणीय व्यक्तित्वको खोज

समयको मूल्यबारे मुक्तककार निकै सचेत छन्। समयलाई सदुपयोग गर्न नसक्ने व्यक्ति पछुतोको भागीदार बन्ने धारणा उनले प्रस्तुत गरेका छन्।असल व्यक्तिबाट प्रेरणा लिनु, सद्गुण ग्रहण गर्नु, आत्मविकासमा लाग्नु, जीवनलाई सार्थक बनाउनुजस्ता विषयहरू उनका मुक्तकहरूमा प्रभावकारी रूपमा आएका छन्। यसले कृतिलाई शिक्षाप्रद स्वरूप पनि प्रदान गरेको छ।

अन्यायविरुद्धको विद्रोही स्वर

मुक्तककार अन्याय, अत्याचार र शोषणका विरुद्ध स्पष्ट रूपमा उभिन्छन्। अन्याय सहनु पनि अपराध हो भन्ने भाव उनका मुक्तकहरूमा भेटिन्छ।यस प्रकारको विद्रोही चेतनाले कृतिलाई केवल भावनात्मक दस्ताबेज बन्न दिएको छैन, यसले सामाजिक परिवर्तनको आकाङ्क्षा बोकेको साहित्यिक हस्तक्षेपको रूप ग्रहण गरेको छ।

स्वाभिमानको दर्शन

सङ्ग्रहमा बारम्बार दोहोरिने अर्को विषय स्वाभिमान हो। मुक्तककारका अनुसार वास्तविक जीवन भनेको सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्नु हो।धन, पद वा शक्तिभन्दा आत्मसम्मान ठुलो कुरा हो। स्वार्थका लागि चरित्र बेच्नु जीवनको पराजय हो। यही दर्शन उनका धेरै मुक्तकहरूमा प्रकट भएको छ।

लोभ, ईर्ष्या र अमानवीयता

मानव स्वभावका नकारात्मक पक्षप्रति पनि मुक्तककार सजग छन्। लोभ, तृष्णा, ईर्ष्या र अहङ्कारले मानिसलाई अमानवीय बनाउँदै लगेको उनको निष्कर्ष छ। यस्ता प्रवृत्तिले व्यक्ति मात्र होइन, परिवार, समाज र राष्ट्रलाई समेत क्षति पुर्‍याउँछन्। त्यसैले उनले नैतिक आत्मसंयम र मानवीय संवेदनाको पक्षमा आवाज उठाएका छन्।

पाखण्डको भण्डाफोर

सामाजिक, धार्मिक तथा राजनीतिक पाखण्डप्रति कृतिमा तीव्र असन्तोष व्यक्त भएको छ। बाहिर आदर्शको कुरा गर्ने तर व्यवहारमा विपरीत आचरण देखाउने व्यक्तिहरूप्रति मुक्तककारले कटाक्ष गरेका छन्।यस प्रकारका मुक्तकहरूले समकालीन समाजका दोहोरो चरित्रलाई उजागर गर्छन्। साहित्यको एउटा दायित्व समाजलाई ऐना देखाउनु पनि हो। यस दृष्टिले विष्णु ओलीका मुक्तक सफल देखिन्छन्।

बालसुलभ संवेदनाको उपस्थिति

यद्यपि कृतिको मूल स्वर गम्भीर छ, कतिपय मुक्तकहरूमा बालसुलभ सरलता र निष्कपट भाव पनि पाइन्छ। यसले कृतिलाई एकरस हुन दिएको छैन। जीवनका कोमल पक्षहरूलाई पनि स्थान दिएको छ।

कलात्मक पक्ष

मुक्तकहरू प्रायः अभिधामूलक शैलीमा लेखिएका छन्। भाव सम्प्रेषणमा स्पष्टता पाइन्छ। विम्ब, प्रतीक र अलङ्कारको सीमित प्रयोग भए पनि आवश्यक स्थानमा प्रभावकारी बनेको छ।छन्द, लय र कथ्यबिच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास देखिन्छ। अनुभूतिको प्रामाणिकता कृतिको कलात्मक उपलब्धि हो। मुक्तककार कृत्रिम चमत्कारभन्दा भावसत्यलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

सीमितता

कृतिका धेरै सकारात्मक पक्षहरूका बिच केही कमजोरीहरू पनि देखिन्छन्। विशेषतः व्याकरणिक दृष्टिले केही मुक्तकहरू अझ परिष्कृत हुन सक्थे। कतिपय स्थानमा भाषिक शुद्धता र वाक्य संरचनामा थप ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता महसुस हुन्छ। केही मुक्तकहरूमा विचार पक्ष अत्यन्त बलियो भए पनि काव्यात्मक घनत्व अपेक्षाकृत कमजोर देखिन्छ। कतिपय भाव पुनरावृत्तिको अनुभूति पनि गराउँछन्। यद्यपि यी सीमितताले कृतिको समग्र प्रभावलाई उल्लेख्य रूपमा कमजोर बनाएका छैनन्।

निष्कर्ष

‘विष्णु ओलीका मुक्तक’ जीवनका विविध अनुभूति, सामाजिक यथार्थ, राष्ट्रिय चेतना, नैतिक मूल्य, प्रेम, पीडा, विद्रोह र आशावादितालाई समेटेको सशक्त मुक्तकसङ्ग्रह हो। दुई सय अड्सठ्ठी मुक्तकहरूमा मुक्तककारले आफ्नो जीवनानुभव, सामाजिक दृष्टि र मानवीय संवेदनालाई प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त गरेका छन्। सरल भाषा, स्पष्ट कथ्य, यथार्थप्रति प्रतिबद्धता र पाठकीय मन छुने अभिव्यक्ति यस कृतिका प्रमुख उपलब्धि हुन्।व्यक्तिगत पीडालाई सामाजिक अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता, विकृतिमाथिको निर्भीक प्रहार, नैतिक जीवनप्रतिको आग्रह, स्वाभिमानको पक्षधरता र आशावादी जीवनदृष्टिले यस कृतिलाई समकालीन नेपाली मुक्तक साहित्यमा उल्लेखनीय स्थान दिलाएको छ। व्याकरणिक परिष्कारका केही पक्ष बाँकी रहे पनि समग्रमा यो कृति जीवनको यथार्थसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने, पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउने र मानवीय मूल्यको पक्षमा उभिने महत्त्वपूर्ण मुक्तकसङ्ग्रहका रूपमा स्थापित भएको देखिन्छ।

२०८३ जेठ ३०

सिर्जनाकुञ्ज, बालकोट, भक्तपुर