दक्षिण एशियामा वामपन्थको क्षयः विचारधाराबाट इतिहासतर्फको यात्रा ?

महेन्द्र चालिसे
स्वतन्त्र पत्रकार
दक्षिण एशियाको राजनीतिक इतिहासमा वामपन्थ एक समय परिवर्तनको शक्तिशाली प्रतीक थियो—समानता, सामाजिक न्याय र श्रमजीवी वर्गको अधिकारका लागि लड्ने एउटा आन्दोलन । नेपालमा विशेषगरी २०५२–५३ सालतिर सुरु भएको जनयुद्धपछि वामपन्थी राजनीति केवल विचार मात्र रहेन, राज्यसत्ताको निर्णायक शक्ति बन्यो । तर, विडम्बना के भने, सत्ताको शिखरमा पुगेपछि त्यही वामपन्थ क्रमशः आफ्नै वैचारिक आधारबाट टाढिँदै गएको देखियो ।
पछिल्लो एक दशकलाई फर्केर हेर्दा, नेपालको वामपन्थी आन्दोलनमा स्पष्ट वैचारिक स्खलन देखिन्छ । जनताको अपेक्षा—सुशासन, पारदर्शिता, आर्थिक समृद्धि, र सामाजिक न्याय—व्यवहारमा रूपान्तरण हुन सकेन । बरु, सत्ताकेन्द्रित राजनीति, आन्तरिक गुटबन्दी, र अवसरवादले वामपन्थी दलहरूको छवि धुमिल बनायो । परिणामस्वरूप, २०५० को दशकदेखि क्रमशः घट्दै गएको जनविश्वास आज आएर झन् कमजोर अवस्थामा पुगेको छ ।
राजनीतिक दलहरू विचारका घर हुनुपर्ने हो, तर व्यवहारमा ती प्रायः शक्ति सन्तुलनका अखडा बनेका देखिन्छन् । नेपालका वामपन्थी दलहरूको इतिहास हेर्दा यो विरोधाभास अझ तीक्ष्ण रूपमा प्रकट हुन्छ । सिद्धान्तमा वर्गसंघर्ष, समानता र सामूहिक नेतृत्वको कुरा गर्ने शक्ति व्यवहारमा भने गुट, प्रभाव र पदको गणितमा अल्झिएको देखिन्छ ।
वामपन्थी आन्दोलनभित्र गुटबन्दी कुनै आकस्मिक विचलन होइन, बरु लामो समयदेखि दोहोरिँदै आएको प्रवृत्ति हो । जब दलभित्र शक्ति सन्तुलन आफ्ना पक्षमा झुकाउन सकिँदैन, त्यतिबेला वैचारिक असहमतिको नाममा अलग बाटो रोज्ने अभ्यास बारम्बार देखिएको छ । अनेरास्ववियुका विभिन्न खण्डहरूदेखि लिएर नेकपाका अनेक रूपान्तरणहरू—मसाल, माले, माक्र्सवादी, कोअर्डिनेसन कमिटी—सबैले एउटै कथा भन्छन्ः भित्रको लडाइँ जित्न नसकेपछि बाहिर नयाँ मैदान बनाउने ।
वास्तवमा, नेपाली कांग्रेस जस्ता अन्य दलहरूमा पनि गुटीय प्रतिस्पर्धा, नेतृत्व संघर्ष, र विभाजनको इतिहास प्रशस्त छ । त्यसैले गुटबन्दीलाई “वामपन्थी चरित्र” भनेर मात्र सीमित गर्नु अपूरो विश्लेषण हुन सक्छ । त्यसैले यसलाई केवल “वामपन्थी चरित्र” भनेर टुंग्याउनु पर्याप्त छैन । प्रश्न उठ्छ—के यो विशुद्ध वैचारिक विभाजन हो, कि नेतृत्वको आकांक्षा र अवसरको राजनीति ? इतिहासले देखाउँछ, सैद्धान्तिक मतभेद महत्वपूर्ण भए पनि विभाजनका निर्णायक क्षणहरू प्रायः शक्ति–समीकरणसँग गाँसिएका हुन्छन् । वैचारिक शुद्धताको आवरणले व्यक्तिगत र समूहगत स्वार्थलाई वैधता दिने काम गरेको पनि देखिन्छ ।
यही कारण वामपन्थी राजनीति भित्र एक प्रकारको स्थायी अस्थिरता बस्दै आएको छ । एउटै विचारधाराबाट जन्मिएका अनेक दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धा विचारभन्दा बढी अस्तित्व र प्रभुत्वको लडाइँमा रूपान्तरण हुन्छ । यसले आन्दोलनलाई विस्तारभन्दा विभाजनतिर धकेल्छ, र जनतामा स्थायित्वप्रति अविश्वास बढाउँछ ।
तर समस्या केवल व्यक्तिमा सीमित छैन; यो संरचनागत पनि हो । जब दलभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ, असहमति व्यवस्थापन गर्ने संयन्त्र बलियो हुँदैन, र निर्णय प्रक्रिया पारदर्शी हुँदैन, तब गुटबन्दी स्वाभाविक परिणाम बन्छ । यस्तो अवस्थामा पार्टी फुट विकल्प होइन, लगभग अपरिहार्य परिणति बन्छ ।
विडम्बना के छ भने, सामूहिकता र एकताको राजनीति गर्ने दाबी गर्ने शक्तिहरू नै बारम्बार विभाजनको चक्रमा फस्छन् । यसले केवल संगठनात्मक कमजोरी मात्र होइन, विचार र व्यवहारबीचको गहिरो अन्तर पनि उजागर गर्छ । जब सिद्धान्त व्यवहारमा रूपान्तरण हुन सक्दैन, तब त्यो सिद्धान्त आफैं प्रश्नको घेरामा पर्छ ।

वामपन्थी आन्दोलनमा ऐतिहासिक रूपमा “वैचारिक शुद्धता” (ष्मभययिनष्अब िउगचष्तथ) को दाबी बलियो हुन्छ । यही कारण साना वैचारिक मतभेदले पनि ठूलो विभाजन जन्माउन सक्छ । उदाहरणका रूपमा नेकपा मसाल, नेकपा माले, नेकपा माक्र्सवादी जस्ता विभिन्न धाराहरू देखिन्छन् । तर यिनै विभाजनहरू सधैं वैचारिक मात्र हुन्छन् भन्ने पनि सही छैन।  धेरै अवस्थामा व्यक्तिगत नेतृत्वको महत्वाकांक्षा, संगठनभित्र शक्ति सन्तुलन, र अवसरको राजनीति पनि उत्तिकै प्रभावशाली हुन्छ ।
अन्ततः, वामपन्थी दलहरूका बारम्बारका फुटहरू केवल इतिहासका घटनाहरू होइनन्; ती चेतावनी हुन्—विचार बलियो हुन सक्छ, तर त्यसलाई बोक्ने संरचना र संस्कार कमजोर भए भने त्यो विचार टिकाउ बन्दैन । प्रश्न अब पनि उही छः के यी दलहरू आन्तरिक लोकतन्त्र र सहअस्तित्वको संस्कार विकास गरेर यो चक्र तोड्न सक्छन्, कि विभाजन नै उनीहरूको नियति बन्नेछ ?
नेपालको यो प्रवृत्ति एक्लो होइन । हालै भारतमा सम्पन्न आम निर्वाचनले दक्षिण एशियामा वामपन्थको अवस्थालाई झन् स्पष्ट बनाइदिएको छ । एक समय पश्चिम बंगाल र केरलजस्ता राज्यहरूमा बलियो पकड राख्ने भारतीय वामपन्थी दलहरू आज राष्ट्रिय स्तरमा लगभग अदृश्य जस्तै भएका छन् । उनीहरूको संगठनात्मक कमजोरी, नयाँ पुस्तासँग संवादको अभाव, र बदलिँदो आर्थिक–सामाजिक सन्दर्भसँग मेल नखाने पुराना एजेन्डाहरूले उनीहरूलाई पछाडि धकेलेका छन् ।
यो परिदृश्यले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—के दक्षिण एशियामा वामपन्थ अब केवल इतिहास र पाठ्यपुस्तकमा सीमित हुने अवस्थामा पुगेको हो ? वा, यो केवल एउटा संक्रमणकालीन संकट हो, जहाँबाट वामपन्थले नयाँ रूप र सन्दर्भमा पुनर्जन्म लिन सक्छ ?
राजनीतिक विश्लेषकहरू भन्छन्, कुनै पनि विचारधारा स्थिर हुँदैन । समय, समाज र प्रविधिसँगै यसको पुनव्र्याख्या आवश्यक हुन्छ । वामपन्थको मूल मर्म—असमानताको अन्त्य, सामाजिक न्याय र जनअधिकार—आज पनि सान्दर्भिक छन् । तर, ती उद्देश्य हासिल गर्ने माध्यम र रणनीतिहरू पुरानै रहिरहे भने जनसमर्थन कायम रहन सक्दैन ।
नेपालका सन्दर्भमा, वामपन्थी दलहरूले आत्मसमीक्षा गर्ने समय धेरैअघि नै आएको थियो । तर, व्यवहारमा त्यो देखिएको छैन । यदि आन्तरिक लोकतन्त्र सुदृढ गर्ने, पारदर्शिता बढाउने, र जनजीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिने कार्यक्रम ल्याउनेतर्फ ठोस पहल गरिएन भने, उनीहरूको भविष्य भारतको जस्तै कमजोर हुनसक्ने सम्भावना बलियो देखिन्छ ।
अर्कोतर्फ, दक्षिण एशियाको बदलिँदो राजनीतिक परिदृश्य—पहिचानको राजनीति, राष्ट्रवादको उभार, र आर्थिक उदारीकरण—ले वामपन्थका लागि नयाँ चुनौतीहरू सिर्जना गरेका छन् । यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन नगरी केवल पुराना नाराहरू दोहोर्याउनु भनेको आफ्नै सान्दर्भिकता गुमाउनु हो ।
अन्ततः, वामपन्थको सवाल यसको अस्तित्वभन्दा पनि यसको रूपान्तरणसँग जोडिएको छ । के यो आन्दोलनले आफूलाई नयाँ पुस्ता, नयाँ अर्थतन्त्र र नयाँ राजनीतिक यथार्थअनुसार पुनःपरिभाषित गर्न सक्छ ? यदि सक्छ भने, वामपन्थ अझै पनि भविष्यको राजनीतिक शक्तिको रूपमा रहन सक्छ।  यदि सक्दैन भने, इतिहासमा सीमित हुने खतरा टाढा छैन ।
दक्षिण एशियामा देखिएको वर्तमान प्रवृत्ति एउटा चेतावनी पनि हो र एउटा अवसर पनि—पुनर्विचार गर्ने, सुधार गर्ने, र नयाँ बाटो खोज्ने । अब वामपन्थ कुन बाटो रोज्छ, त्यसले नै यसको भविष्य निर्धारण गर्नेछ ।