भक्तपुर सांस्कृतिक विश्वविद्यालय: नेपालको मौलिक पहिचान र सम्पदा संरक्षणको नयाँ दिशा

डा राजेन्द्र कोजू

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक विशेषताले भरिपूर्ण देश हो। यहाँ १२० भन्दा बढी जातजाति, विभिन्न भाषा-भाषी र शताब्दीऔँ पुराना कलात्मक परम्पराहरू अस्तित्वमा छन्। यद्यपि, द्रुत गतिमा भइरहेको आधुनिकीकरण, बसाइँसराइ, प्राकृतिक विपद् तथा औपचारिक संस्थागत ढाँचाको अभावका कारण हाम्रा धेरै पारम्परिक ज्ञान प्रणालीहरू आज संकटमा पर्दै गएका छन्। यसै आवश्यकतालाई मध्यनजर गर्दै भक्तपुरमा ‘भक्तपुर सांस्कृतिक विश्वविद्यालय’ स्थापनाको अवधारणा अघि सारिएको छ।

स्थापनाको औचित्य र पृष्ठभूमि

भक्तपुर आफैँमा एक ‘जीवित सम्पदा पारिस्थितिकी प्रणाली’ (Living Heritage Ecosystem) को नमुना हो, जहाँ वास्तुकला, शिल्पकला, संस्कार-संस्कृति तथा सामुदायिक शासन प्रणाली अझै पनि सक्रिय रूपमा अभ्यासमा छन्। तर पनि नेपालमा हालसम्म सांस्कृतिक सम्पदा शिक्षा र अनुसन्धानमा मात्र समर्पित कुनै पनि राष्ट्रिय विश्वविद्यालय स्थापना हुन सकेको छैन।

यस विश्वविद्यालयले आदिवासी तथा मौलिक ज्ञानको संस्थागत संरक्षण गर्ने, पारम्परिक कलाका लागि संरक्षित शैक्षिक मार्गको निर्माण गर्ने र सांस्कृतिक ज्ञानको क्षयलाई न्यूनीकरण गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

दूरदृष्टि र मुख्य उद्देश्यहरू (Vision & Mission)

दूरदृष्टि: नेपाललाई सांस्कृतिक सम्पदा शिक्षा, संरक्षण, अनुसन्धान तथा सिर्जनात्मक नवप्रवर्तनमा विश्वस्तरको अग्रणी राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्ने।
मुख्य उद्देश्यहरू:
- नेपालको नेवारी तथा समग्र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, अभिलेखीकरण र शैक्षिक प्रणालीकरण गर्ने।
- पारम्परिक कला, संस्कृति र सम्पदा अध्ययनमा मान्यता प्राप्त शैक्षिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने।
- पारम्परिक ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञान, प्रविधि, डिजाइन र उद्यमीशीलतासँग एकीकृत गर्ने।
- शिक्षा र उद्यमशीलताको माध्यमबाट स्थानीय कालिगड, महिला तथा युवाहरूलाई सशक्त बनाउने।
- सांस्कृतिक कूटनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई प्रवर्द्धन गर्ने।

नीतिगत सामञ्जस्यता र राष्ट्रिय योगदान

प्रस्तावित विश्वविद्यालय नेपालको संविधान (धारा ३२ – भाषा र संस्कृतिको हक), राष्ट्रिय शिक्षा नीति, राष्ट्रिय संस्कृति नीति र संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्यहरू (SDGs ४, ८, ११ र १६) सँग पूर्ण रूपमा अनुकूल रहेको छ।

यसले समावेशी तथा गुणस्तरीय शिक्षा प्रवर्द्धन, युवाहरूका लागि रोजगार तथा सीप विकास, भूकम्पपछिको सम्पदा पुनर्निर्माण क्षमता अभिवृद्धि र औपचारिक शिक्षामा आदिवासी ज्ञानलाई मान्यता दिने जस्ता महत्त्वपूर्ण क्षेत्रहरूमा योगदान पुर्‍याउनेछ।

प्रस्तावित शैक्षिक संरचना (Schools)

विश्वविद्यालयअन्तर्गत देहायका संकाय/स्कुलहरू रहनेछन्: १. पारम्परिक कला तथा शिल्प विज्ञान विद्यालय: काष्ठकला, धातुकला, पौभा चित्रकला, माटोका भाँडा (सिरामिक्स) र मन्दिर कला पुनर्स्थापना। २. सम्पदा संरक्षण तथा वास्तुकला विद्यालय: संरक्षण विज्ञान, सम्पदा संरचनाको भूकम्पीय सुदृढीकरण र सहरी सम्पदा व्यवस्थापन। ३. आदिवासी अध्ययन तथा सांस्कृतिक मानवशास्त्र विद्यालय: नेवारी अध्ययन, आदिवासी भाषाहरूको अभिलेखीकरण, मौखिक परम्परा र हिमाली संस्कृतिहरूको तुलनात्मक अध्ययन। ४. प्रदर्शन कला तथा सांस्कृतिक अभिव्यक्ति विद्यालय: पारम्परिक संगीत, बाजा, सास्कृतिक-संस्कारिक नृत्य र पवित्र प्रस्तुति परम्परा। ५. सांस्कृतिक उद्यमशीलता तथा सिर्जनात्मक उद्योग विद्यालय: सांस्कृतिक पर्यटन व्यवस्थापन, सम्पदामा आधारित उद्यम विकास र संग्रहालय व्यवस्थापन।

नवीन संस्थागत मोडल र सञ्चालन ढाँचा

विश्वविद्यालयले ‘जीवित सम्पदा परिसर’ (Living Heritage Campus) को अवधारणा अपनाउनेछ। यस मोडलअन्तर्गत भक्तपुरका मन्दिर तथा ऐतिहासिक स्थलहरूलाई प्रयोगात्मक प्रयोगशालाका रूपमा प्रयोग गरिनेछ।

अनुभवी र वरिष्ठ कालिगडहरूलाई ‘अभ्यास प्राध्यापक’ (Professors of Practice) का रूपमा मान्यता दिइनेछ भने समुदायका ज्येष्ठ नागरिकहरू सांस्कृतिक ज्ञान सल्लाहकारका रूपमा संलग्न हुनेछन्।

विश्वविद्यालय Grants Commission (UGC) सँगको समन्वयमा स्नातक, स्नातकोत्तर, डिप्लोमा, सीपमूलक तालिम तथा अनुसन्धान फेलोसिप सञ्चालन गरिनेछ। यसको वित्तीय स्रोतका रूपमा सरकारी अनुदान, शुल्क, युनेस्को (UNESCO) सहकार्य, अन्तर्राष्ट्रिय कोष र सार्वजनिक-निजी साझेदारी (PPP) रहनेछन्।

नेपालको अमूल्य मौलिक पहिचानलाई जोगाउन, युवाहरूलाई आफ्नै माटोमा सम्मानजनक रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न र सांस्कृतिक पर्यटनमार्फत सिर्जनात्मक अर्थतन्त्र सुदृढ बनाउन भक्तपुर सांस्कृतिक विश्वविद्यालयको स्थापना एउटा ऐतिहासिक र कोसेढुङ्गा साबित हुनेछ।

डा कोजूद्धारा आइतबार भक्तपुरमा आयोजित कार्यक्रममा प्रस्तुत कार्यपत्र ।