न्येने काने मःगु मनया खाँ

तःमुज्याया न्वःचु – ११४६ (बि.सं. २०८३)

प्रा. डा. धनरत्न शाक्य

प्रमुखः मानसिकरोग विभाग, विपिकोस्वाविप्र, धरान

हेड, बायोइथिक्स, नेपाल एकाइ

थौं नं मानसिक स्वास्थ्य (Mental health) व जैवनीति (Bioethics) बारे हसना ज्वङ जि दां वया । ह्वता चुलात कि हे अवसर प्रसंगं बिल कि हे थुकाथं जुयः चोङ्गु नं ताः दां हे दतः । छि झि सकसियां हसेहैंसे जुइबले जिगु सः सार्थक जुइगु तायेकः थःगु कुतः न्ह्यो ज्याक चोङा ।

संसारे मानसिक ल्वचं कःपुं जनसंख्याया १०-२५% ती द:। थुकाथं यक्व सिता जुइगु मानसिकरोग जुइबले यक्वसिनं थ्व ल्वय्, लक्षण वा समस्या सुचुकेता स्वइ । छेँजःपिंसं नं थासे यंक उपचार यायेगु मस्वसें त:पुयः तयेता स्वइ । थथे छाय् धायेबले, उपचारे वानिपिंता त्वबःयापिंसं हिस्याइ । मानसिक रोगयाता खराब प्रवृत्ति व मभिं मनु काथं स्वयेगु चलन द: । पाप व कुकर्मया फल या दुश्चरित्रया लिच्व धय: मनोरोगीतय्ता दुर्व्यवहार याइ । थुकिं मनया दुघः व खाँ कानेता मनुत लिचिलि; अले समस्या ज्यनि मखु । बरु झं जटिल जुयः अस्वस्थता, विकलांगता व मृत्यु दर उप्वयो वानि । पिडितया दुघः बढे जुजुं वङ आत्महत्या, दुर्घटना व हिंसा तकं थेनि । उकिं झिगु समाजे दुःख धक थुइकिगु झिगु मनया अवस्था, धात्थेंगु बाखा, झिसं परस्परे काने फैगु लकस ब्वलांकेता मानसिक स्वास्थ्यया साक्षरता अले नीतिनियम व मानवताया पहुँच आवश्यक जु । घायल मनुया घ:या लागि प्राथमिक उपचार सहायता धाये थें मनया लक्षण, ल्वय् वा आघाते मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य उपचार सहायता बिये मः । झी सकलें थुकिया बारे सयेक सिक तायेमः । छम्हा अभिभावक काथं मस्तय, सन्तानया रुपय् मांब्वा, थःथिति, शिक्षककाथं विद्यार्थी व विद्यार्थींया रुपय् शिक्षक, पासा वा सहकर्मि सुइतां पीर, मर्का, मानसिक आघात वा मानसिक लक्षण जुइबले गुकाथं सम्पर्के वानेगु, न्वःवायेगु, इमिगु खाँ न्येनेगु, थुइकेगु अले छु यायेगु धक सिइक सयेक तयेमः । मनोस्वास्थ्य, मनोल्वय्प्रति झी साक्षर जुयो रोकथामया फुकं तह रोकथाम, उपचार व पुनर्स्थापनाया लागि सजग व सचेत जुयेम: !

छुं जुय: सुइतां मानसिक ल्वय्या लक्षणत खाने दत ध:सा थुकिया बारे स:स्युपुं, ग्वाहालि बिये फ:पुं वा तालिम प्राप्त मनुयाता स्वापु तय: थ:गु दुघः, खाँ काने म । पिडित मनुया खाँ हिस्ट्री हे व:या रोग व समस्या या निदान, उपचार व समाधानया आधार खः । पिडित मनुया खाँ कानेगु व न्येनेगु वातावरण दइबले हे धात्थेंगु परिवर्तनया खापा चाल वानिगु ख: । थ्व त:मुंज्याया दबु ज्ञान, विज्ञान, साहित्य, दर्शन व राजनीतिक चेतया दबु खः । मन धायेगु थ्व फुकं या आधार ख: । थाना वैगु अभिव्यक्ति व ब्वैगु प्रस्तूति मनुया वास्तविक खाँ, बाखा, व दुघः कानेगु व न्येनेगु माध्यम जुल धःसा हे झीसं झीगु खाँ थुइ । सिलकिं थुलकिं हे उकिया सम्बोधन जुये फै । थ्व हे परिवर्तनया आधार ख:! ‘Listening lived experiences: real voices, real changes’

समाजे १०-२५% मनुतय्ता मानसिक रोग जुयच्वनि । १म्हा मनुयाता मानसिकरोग जुल धःसा म्हतिं नं ३-४म्हा मनुयाता प्रभाव लाइ । मानसिक समस्याया सम्बोधन धायेगु उकिं परिवर्तन व क्रान्ति मध्ये नं बहुसंख्य मनुतय् हित जुइगु परिवर्तन खः ! अज्य:गु परिवर्तन या लागिं झी सकलें थम्हं नं मेपिन्ता हानि मजुइकाथं, फःसा फाइदा कल्याण जुइ काथं, मनुया मर्यादा व इज्जत जुइकाथं न्यायसंगत हिसाबं नीतिगत ब्यवहार याये । थुकिं हे झीगु जीवन, परिवार, समाज व राज्य स्तरे शान्ति, सुख व स्वास्थ्य ब्वलानि । ‘Bioethics for peace’

थौं हानं छक जि थ्व हे स: लिथ्वयेके- वास्तविक परिवर्तनया लागि स: तुपुं मनोल्वगितय् वास्तविक दुघः न्यने, सम्बोधन याये व मनुया जीवने संस्कार व नीतिया आधारे सुख, शान्ति व स्वास्थ्य जुइगुलिं जैवनीतिबारे सजग जुये । झिगु साहित्य, कला व चेतनाय् वास्तविक स: थ्वयेके अले सरोकारवाला सकसिता थुइक सम्बोधन व अवलम्बन याये ।

(कौलाथ्व द्वादशी ११४६ः २०८३ कार्तिक ६, याता, गोमारी, ख्वपः ।)