पुस्तक समीक्षा
कवि विकल प्रजापतिको हालै प्रकाशित कविता सङ्ग्रह रातो चश्मा समकालीन नेपाली समाज, राजनीति, संस्कृति, प्रकृति, मानवीय सम्बन्ध र जीवनका विविध आयामलाई समेट्ने सशक्त काव्यकृति हो। सङ्ग्रहमा समावेश शीर्षकहरू—जस्तै नयाँ युगको दूत, प्रकृति र मान्छे, भक्तपुर, फुच्चेपुतली, उडाइ हराएको स्वतन्त्रता, दरबारको आँगन, महँगाइ, आधुनिक दरबार सङ्ग्रह, क्रान्तिकारी नेता, शत्रु र मित्र, सुखदुःख, लामो हिँडाइ, मायासँग, रातो चश्मा, सूर्योदयको प्रतीक्षा आदि—बाट कविको वैचारिक विस्तार र सामाजिक चेत स्पष्ट रूपमा देखिन्छ ।
समकालीन नेपाली कवितामा सामाजिक यथार्थ, राजनीतिक चेत, सांस्कृतिक पहिचान र मानवीय संवेदनालाई सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गर्ने कविहरूमध्ये विकल प्रजापति एक हुन् । उनको नवीनतम कविता सङ्ग्रह ‘रातो चश्मा’ मा समावेश कविताहरूले वर्तमान समाजका विविध पक्षलाई सरल तर अर्थगर्भित शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन् । यस सङ्ग्रहमा प्रकृति, संस्कृति, राजनीति, आर्थिक असमानता, मानवीय सम्बन्ध, देशप्रेम र परिवर्तनको आकाङ्क्षा जस्ता विषयहरू सशक्त रूपमा अभिव्यक्त भएका छन् ।
१. कृतिको अध्ययन र बोध
रातो चश्मा केवल भावनात्मक कविताको सङ्ग्रह होइन; यसले समकालीन समाजका विसङ्गति, राजनीतिक विडम्बना, आर्थिक असमानता, सांस्कृतिक पहिचान र मानवीय संवेदनालाई अभिव्यक्त गरेको छ। कविले दैनिक जीवनका सामान्य विषयलाई पनि गहिरो सामाजिक अर्थ दिएका छन् । शीर्षक कविता ‘रातो चश्मा’ ले पूर्वाग्रह, विचारधारात्मक दृष्टि र यथार्थलाई हेर्ने फरक दृष्टिकोणको प्रतीकात्मक प्रस्तुति गरेको देखिन्छ ।
यस सङ्ग्रहका अधिकांश कविताहरू प्रत्यक्ष जीवनका अनुभवबाट जन्मिएका देखिन्छन् । कविले समाजका यथार्थलाई नजिकबाट नियाल्दै आफ्ना अनुभूतिलाई काव्यात्मक रूप दिएका छन् । उदाहरणका लागि शीर्षक कविता “रातो चश्मा“ मा कवि लेख्छन्—
“कुनै बेला रातो चश्माको
कुनै समय थियो
अब कोही पनि एकात्मक नलगाओस् ।
आज धर्मनिरपेक्षताको नाममा
रातो चश्माको युग टुटेको छ,
अब वातावरणलाई मान्ने लाग्दै
भाँच्चिएको चश्मा।“
यी पङ्क्तिहरूले विचारधारात्मक कठोरता, समयको परिवर्तन र नयाँ सामाजिक चेतनाको संकेत गर्छन् ।
२. विषयवस्तु
यस सङ्ग्रहको मुख्य विषयवस्तु बहुआयामिक छ। सामाजिक विकृति, महँगी, राजनीतिक अवसरवाद, देशप्रेम, प्रकृतिप्रेम, बालमनोविज्ञान, सांस्कृतिक सम्पदा, मानवीय सम्बन्ध तथा भविष्यप्रतिको आशा प्रमुख विषयका रूपमा आएका छन्। ‘महँगाइ’ मा आर्थिक पीडा, ‘क्रान्तिकारी नेता’ मा राजनीतिक व्यङ्ग्य, ‘भक्तपुर’ मा सांस्कृतिक गौरव, ‘प्रकृति र मान्छे’ मा प्रकृति–मानव सम्बन्ध तथा ‘सूर्योदयको प्रतीक्षा’ मा परिवर्तनप्रतिको आशावाद प्रभावकारी रूपमा व्यक्त भएको छ ।
यस सङ्ग्रहको विषयवस्तु अत्यन्त व्यापक छ । “महँगाइ“ कवितामा दैनिक जीवनको आर्थिक सङ्कटलाई कविले मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्—
“महँगो हुँदैछ
स्वर गुमाएको उद्घोषसँग
इन्धन गहुँमा कुदी हुन्छ,
खाडीको पेट्रोल खोजेर
सिसाको आगो कोस्रिनेले
समाजलाई चाहिँ हो भने
आगोले पोलेको चिता
छिट्टै आगो बाल्न सिक्छ।“
यी पङ्क्तिहरूले महँगीको प्रत्यक्ष प्रभाव मात्र होइन, आर्थिक असमानताप्रतिको व्यङ्ग्य पनि व्यक्त गर्छन् ।
त्यस्तै “क्रान्तिकारी नेता“ कवितामा कविले राजनीतिक अवसरवादमाथि तीखो व्यङ्ग्य गरेका छन्—
“पार्टीभित्रको विचार बोकेर
गाउँभरि भ्रम छरिँदासम्म
आफ्नै भाषामा पुगेनन्
यथार्थले सुनाउनुपर्नेहरू।“
३. पात्र र चरित्रचित्रण
यद्यपि कविता विधामा पात्रको उपस्थिति सीमित हुन्छ, यस सङ्ग्रहमा किसान, श्रमिक, सर्वसाधारण, नेता, बालबालिका र आम नागरिकजस्ता प्रतिनिधि पात्रहरू देखिन्छन्। यी पात्रहरू कृत्रिम नभई यथार्थ जीवनबाट आएका अनुभूत हुन्छन् । उनीहरूको संघर्ष, पीडा र आकाङ्क्षाले कवितालाई जीवन्त बनाएको छ । कवितामा किसान, श्रमिक, नेता, बालबालिका, सर्वसाधारण नागरिक लगायतका प्रतिनिधि पात्रहरू उपस्थित छन् । “फुच्चेपुतली“ कविताले बालमनोविज्ञानलाई जीवन्त रूपमा चित्रण गर्छ—
“दरबार आँगनको एक कुनामा
सानो हुँदा अनेक थरीका पुतलीहरू
फुल्दै, उड्दै, फरक रूप भएर
मान्छेको रूपसँगै फेरिन्थे।“
यसले बाल्यकालको सौन्दर्य र कल्पनाशीलतालाई स्मरण गराउँछ ।
४. परिवेश
सङ्ग्रहको परिवेश मुख्यतः समकालीन नेपाली समाज हो। विशेष गरी भक्तपुरको सांस्कृतिक परिवेश, शहरी जीवन, सामाजिक असमानता, राजनीतिक गतिविधि र प्राकृतिक वातावरण कविताभरि उपस्थित छन् । स्थानीय जीवन र राष्ट्रिय यथार्थको सन्तुलित संयोजनले कृतिलाई विश्वसनीय बनाएको छ ।
कवि आफ्नो जन्मथलो र सांस्कृतिक भूमिप्रति अत्यन्त आत्मीय देखिन्छन्। “भक्तपुर“ कवितामा उनी लेख्छन्—
“नाचगानको शहर, संस्कृतिको शहर,
चित्रझैँ गुथिएको, गौरवमय नगर।
शिल्पीको हातले कोरिएको बाहिर,
चित्र सम्झँदा संस्कृतिको प्रहर।“
यी पङ्क्तिहरूले भक्तपुरको सांस्कृतिक गरिमा र ऐतिहासिक पहिचानलाई सुन्दर रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
५. भाषा, शैली र शिल्प
कविले सरल, सहज र सम्प्रेषणीय नेपाली भाषाको प्रयोग गरेका छन् । भाषामा कृत्रिमता कम र स्वाभाविकता बढी देखिन्छ । प्रतीक, बिम्ब, व्यङ्ग्य, प्रश्नात्मक शैली र रूपकको प्रभावकारी प्रयोग पाइन्छ । विशेषतः ‘रातो चश्मा’ शीर्षक नै एउटा सशक्त प्रतीक बनेर विभिन्न दृष्टिकोण र विचारधाराको आलोचनात्मक संकेत गर्दछ । कविताहरू मुक्तछन्दमा रचिएका देखिन्छन्, जसले समकालीन नेपाली कविताको प्रवृत्तिलाई पछ्याएको छ ।
६. उद्देश्य वा सन्देश
यस कृतिको प्रमुख उद्देश्य समाजका विकृति र विसङ्गतिप्रति पाठकलाई सचेत गराउनु, सांस्कृतिक पहिचानप्रति गौरव जगाउनु तथा सकारात्मक परिवर्तनको आवश्यकता महसुस गराउनु हो। कविले निराशाभन्दा आशा, विभाजनभन्दा सहअस्तित्व र निष्क्रियताभन्दा जागरणको सन्देश दिएका छन् । समग्रमा समाहति कविताहरुले बोकेको मुख्य सन्देश नै समाजलाई सचेत बनाउनु र सकारात्मक परिवर्तनको आह्वान गर्नु हो । “सूर्योदयको प्रतीक्षा“ कवितामा कवि आशावादी स्वरमा लेख्छन्—
“सागरपारि
उत्तर हिमशृङ्खलाबाट
शीतलता देख्दै चियोसावा,
बर्सौं देख्न जाऊँ रहर।“
यस्तै “शत्रु र मित्र“ कवितामा मानवीय सम्बन्धको गहिराइ यसरी व्यक्त गरिएको छ—
“बाटोभरि हिँडिरहेका
काँडा फुलभन्दा बेग्लै छन्,
मित्रहरू जीवनका बीच फुलेको
गुलाबको सुगन्धझैँ “
७. वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कन
सङ्ग्रहको सबल पक्ष भनेको यसको विषयगत विविधता, सामाजिक चेत, सरल भाषा र समकालीन यथार्थको प्रभावकारी प्रस्तुति हो । कविताहरू सहजै बुझ्न सकिने भएकाले सामान्य पाठकदेखि साहित्यिक पाठकसम्मका लागि आकर्षक छन् ।
यद्यपि केही कवितामा वैचारिक सन्देश प्रत्यक्ष रूपमा प्रस्तुत हुँदा काव्यात्मक सूक्ष्मता केही कम भएको अनुभूति हुन सक्छ । कतिपय स्थानमा विचार प्रधान भएकाले भावात्मक गहिराइ र कलात्मक घनत्व अझ सुदृढ बनाउन सकिने सम्भावना देखिन्छ । तथापि यसले समग्र कृतिको साहित्यिक महत्वलाई कमजोर बनाउँदैन ।
विशेषतः “महँगाइ“, “क्रान्तिकारी नेता“, “भक्तपुर“, “रातो चश्मा“ र “सूर्योदयको प्रतीक्षा“ जस्ता कविताले सङ्ग्रहको वैचारिक उचाइ बढाएका छन् ।
यदि प्रतीकात्मकता र भावात्मक गहनतालाई अझ विस्तार गरिएको भए कृतिको कलात्मक प्रभाव अझ सशक्त बन्न सक्थ्यो ।
निष्कर्ष
‘रातो चश्मा’ समकालीन नेपाली समाजको बहुआयामिक यथार्थलाई सरल तर प्रभावकारी भाषामा प्रस्तुत गर्ने उल्लेखनीय कविता सङ्ग्रह हो । यसमा सामाजिक चेत, सांस्कृतिक गौरव, राजनीतिक व्यङ्ग्य, मानवीय संवेदना र परिवर्तनप्रतिको आशा सन्तुलित रूपमा अभिव्यक्त भएका छन् । प्रतिनिधि कविताका पङ्क्तिहरूले कविको वैचारिक स्पष्टता र सिर्जनात्मक क्षमताको पुष्टि गर्छन् । समग्रमा यो सङ्ग्रह नेपाली समकालीन कवितामा एउटा अर्थपूर्ण र पठनीय कृति मान्न सकिन्छ ।
– काशीराम विरस
Leave a Reply