सहसचिव शिवकुमार सापकोटाको योगदान
नबराज काफ्ले
काठमाडौ, श्रावण २९ गते
नेपाल सरकार, शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय अन्तर्गत शिक्षा तथा विद्यालय महाशाखामा पदस्थापित सहसचिव श्री शिवकुमार सापकोटा शिक्षा प्रशासन, नीतिनिर्माण, शैक्षिक सुधार तथा विद्यालय शिक्षाको गुणस्तरीय विकासका क्षेत्रमा अनुभव र सक्रियताका साथ अघि बढिरहनुभएका वरिष्ठ शिक्षा प्रशासकका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ ।
शिक्षा प्रशासनमा लामो समयदेखि सक्रिय रहँदै आउनुभएका उहाँको कार्यक्षेत्र केवल प्रशासनिक जिम्मेवारीमा सीमित नभई शिक्षा नीति, शिक्षक विकास, शैक्षिक गुणस्तर, प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा, सीप विकास, शिक्षा प्रणालीको संघीय संरचनाअनुकूल विकास तथा शिक्षालाई जीवनोपयोगी र रोजगारमुखी बनाउने विषयसम्म विस्तारित रहेको देखिन्छ।
सहसचिव सापकोटाले शिक्षा प्रशासनका विभिन्न जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै शिक्षा क्षेत्रका नीति, योजना र कार्यक्रमलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने दिशामा भूमिका खेल्दै आउनुभएको छ। उहाँको प्रशासनिक अनुभवले शिक्षा क्षेत्रका जटिल विषयलाई व्यवहारिक रूपमा बुझ्न र तिनलाई नीतिगत तहमा सम्बोधन गर्न महत्वपूर्ण आधार प्रदान गरेको देखिन्छ।
शिक्षा प्रणालीलाई समयानुकूल, व्यावहारिक, गुणस्तरीय र परिणाममुखी बनाउने क्रममा संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीचको समन्वय, अधिकार तथा जिम्मेवारीको स्पष्टता र स्थानीय आवश्यकताअनुकूल शैक्षिक कार्यक्रमको विकासलाई उहाँले महत्व दिँदै आउनुभएको छ।
गुणस्तरीय शिक्षा निर्माणको आधार नै दक्ष, सक्षम र जिम्मेवार शिक्षक भएको यथार्थलाई आत्मसात् गर्दै उहाँले शिक्षक शिक्षा, शिक्षकको पेशागत क्षमता अभिवृद्धि तथा निरन्तर व्यावसायिक विकासका विषयमा पनि भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ।
शिक्षक केवल पाठ्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने व्यक्ति नभई विद्यार्थीको व्यक्तित्व निर्माण गर्ने मार्गदर्शक भएकाले शिक्षकको ज्ञान, सीप, व्यवहार र सकारात्मक सोचमा निरन्तर विकास आवश्यक हुन्छ भन्ने मान्यतासँग उहाँको कार्यदृष्टि जोडिएको देखिन्छ।
नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई रोजगारी र उत्पादनसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकतालाई उहाँले प्राथमिकताका साथ उठाउँदै आउनुभएको छ। प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा, सीप विकास, राष्ट्रिय योग्यता प्रणाली तथा शिक्षाबाट रोजगारीतर्फको सहज संक्रमणका विषयमा उहाँको संलग्नता उल्लेखनीय रहेको देखिन्छ।
शिक्षाले प्रमाणपत्र मात्र प्रदान नगरी व्यक्तिलाई जीवन र श्रम बजारमा आवश्यक पर्ने ज्ञान, सीप र दक्षता प्रदान गर्नुपर्छ भन्ने अवधारणालाई अघि बढाउनु उहाँको योगदानको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
शिक्षा प्रणालीमा पारगम्यता र राष्ट्रिय योग्यता प्रणाली
शिक्षाका विभिन्न तह र धारबीच सहज आवागमन तथा विद्यार्थीले आफूले प्राप्त गरेको ज्ञान र सीपलाई अर्को तहमा उपयोग गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु आधुनिक शिक्षा प्रणालीको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
यस सन्दर्भमा राष्ट्रिय योग्यता प्रारूप, शिक्षाका तहबीचको पारगम्यता तथा सीपको मान्यताजस्ता विषयमा उहाँले नीतिगत बहस र छलफलमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुभएको देखिन्छ। यसले नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई थप लचिलो, समावेशी र अवसरमुखी बनाउन सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
सापकोटाज्यूको कार्यक्षेत्रमा शिक्षा र जीवनबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउने विषय पनि महत्वपूर्ण देखिन्छ। विद्यार्थीले विद्यालयबाट प्राप्त गर्ने शिक्षा व्यवहारिक जीवनमा उपयोग गर्न सक्ने हुनुपर्ने, शिक्षा र सीपबीच सम्बन्ध स्थापित हुनुपर्ने तथा युवालाई भविष्यका चुनौती सामना गर्न सक्षम बनाउनुपर्ने दृष्टिकोण आजको आवश्यकता हो।
यसै कारण शिक्षा, सीप, स्वास्थ्य, अनुशासन, संस्कार, सकारात्मक सोच र आत्मनिर्भरतालाई समग्र शैक्षिक विकासका आधारका रूपमा हेर्नुपर्ने अवधारणा उहाँको वर्तमान जिम्मेवारीसँग अझ बढी सान्दर्भिक बनेको छ।
उहाँको वर्तमान जिम्मेवारीसँग जोडिएको सबैभन्दा सकारात्मक र दूरगामी पक्षका रूपमा योगलाई शिक्षा प्रणालीमा संस्थागत गर्ने प्रयासलाई लिन सकिन्छ।
योग केवल शारीरिक व्यायाम नभई शरीर, मन, भावना, व्यवहार र चेतनाको सन्तुलित विकास गर्ने जीवनपद्धति हो। विद्यार्थी जीवनमा योग, ध्यान, प्राणायाम तथा सकारात्मक जीवनशैलीको अभ्यासले एकाग्रता, आत्मअनुशासन, मानसिक शान्ति, शारीरिक स्वास्थ्य र सकारात्मक सोचको विकासमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
यस यथार्थलाई आत्मसात् गर्दै शिक्षा तथा विद्यालय महाशाखाबाट योगलाई विद्यालय शिक्षा प्रणालीसँग व्यवस्थित र संस्थागत रूपमा जोड्ने दिशामा देखाइएको चासो र तदारुकता अत्यन्त प्रशंसनीय छ।
योगलाई विद्यालयमा केवल एउटा अतिरिक्त क्रियाकलापका रूपमा सीमित नगरी विद्यार्थीको समग्र व्यक्तित्व विकाससँग जोड्न सकिएमा यसले नेपालको शिक्षा प्रणालीमा नयाँ संस्कार स्थापित गर्न सक्छ।
आजको समयमा बालबालिका तथा युवामा बढ्दै गएको तनाव, अस्थिरता, एकाग्रताको कमी, अस्वस्थ जीवनशैली तथा प्रविधिमाथिको अत्यधिक निर्भरताका बीच विद्यालय तहबाटै योग, ध्यान, प्राणायाम, स्वस्थ आहार, अनुशासन र सकारात्मक जीवनदृष्टिको संस्कार विकास गर्नु समयको आवश्यकता हो।
यसका लागि योगलाई विद्यालय शिक्षाको नीति, पाठ्यक्रम, सह-पाठ्यक्रम, शिक्षक तालिम र विद्यालयको दैनिक अभ्याससँग क्रमशः जोड्दै लैजान सकिने प्रशस्त सम्भावना छ।
यस दिशामा सहसचिव सापकोटाज्यूले देखाउनुभएको सक्रियता केवल एउटा कार्यक्रमको पहल नभई स्वस्थ, अनुशासित, संस्कारित र सकारात्मक पुस्ता निर्माण गर्ने दीर्घकालीन अभियानको सुरुवातका रूपमा लिन सकिन्छ।
योग, शिक्षा र स्वास्थ्यको एकीकृत दृष्टिकोण
शिक्षाको अन्तिम उद्देश्य केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउनु वा प्रमाणपत्र प्रदान गर्नु मात्र होइन; स्वस्थ शरीर, शान्त मन, सकारात्मक सोच, नैतिक आचरण, सामाजिक उत्तरदायित्व र सिर्जनशील क्षमता भएको नागरिक निर्माण गर्नु पनि हो।
यस दृष्टिले योगलाई शिक्षासँग जोड्नु अत्यन्त स्वाभाविक र वैज्ञानिक पहल हो।
योग, ध्यान र स्वस्थ जीवनशैलीलाई विद्यालय शिक्षासँग जोड्न सकिएमा विद्यार्थीको शारीरिक स्वास्थ्यसँगै मानसिक स्वास्थ्य, भावनात्मक सन्तुलन, एकाग्रता, आत्मविश्वास र सामाजिक व्यवहारमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने आधार तयार हुन्छ।
योगको संस्थागत विकासका लागि सम्भावित दीर्घकालीन मार्ग
उहाँको वर्तमान जिम्मेवारी र देखिएको सक्रियतालाई आधार मान्दा योगको संस्थागत विकासका लागि आगामी दिनमा-:
👉️विद्यालय तहमा योग तथा ध्यानसम्बन्धी व्यवस्थित कार्यक्रम विकास गर्ने,
👉️शिक्षकलाई योगसम्बन्धी आवश्यक अभिमुखीकरण तथा तालिम प्रदान गर्ने,
👉️विद्यालयको दैनिक/साप्ताहिक गतिविधिमा योग अभ्यासलाई जोड्ने,
👉️पाठ्यक्रम तथा सह-पाठ्यक्रममा योगका उपयुक्त विषयवस्तु समावेश गर्ने,
👉️योगलाई स्वास्थ्य, अनुशासन, संस्कार र जीवनोपयोगी शिक्षासँग जोड्ने,
👉️स्थानीय तह, विद्यालय, योग संस्था तथा सम्बन्धित सरकारी निकायबीच सहकार्य विस्तार गर्ने,
👉️प्रमाणित तथा दक्ष योग प्रशिक्षकको परिचालन गर्ने,
👉️योगको प्रभावकारिताबारे अध्ययन, अनुसन्धान तथा मूल्याङ्कन गर्ने
जस्ता विषयलाई संस्थागत रूपमा अघि बढाउन सकिने प्रशस्त सम्भावना देखिन्छ।
सहसचिव शिवकुमार सापकोटाको योगदानलाई समग्र रूपमा हेर्दा उहाँको कार्यक्षेत्र शिक्षा प्रशासनदेखि नीति निर्माण, शिक्षक विकासदेखि प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा, सीप विकासदेखि शिक्षा–रोजगार सम्बन्ध र अहिले योगलाई विद्यालय शिक्षासँग संस्थागत रूपमा जोड्ने प्रयाससम्म विस्तारित भएको देखिन्छ।
विशेषतः शिक्षा तथा विद्यालय महाशाखाको वर्तमान जिम्मेवारीसँग योगलाई जोडेर हेर्ने उहाँको सक्रियता नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा “स्वस्थ शरीर, शान्त मन, सकारात्मक सोच र संस्कारित व्यवहारसहितको नागरिक निर्माण” गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण कदम बन्न सक्ने देखिन्छ।
त्यसैले उहाँको वर्तमान कार्यकाललाई केवल प्रशासनिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने समयका रूपमा नभई शिक्षा प्रणालीमा सकारात्मक रूपान्तरण, योगको संस्थागत विकास र स्वस्थ तथा संस्कारित पुस्ता निर्माणको आधार तयार गर्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
शिक्षा तथा विद्यालय महाशाखाले लिएको ध्येय र उद्देश्यले विशेष सफलता प्राप्त गरोस्, योगलाई नेपालको शिक्षा प्रणालीमा संस्थागत गर्ने अभियानले सार्थकता पाओस् तथा सहसचिव श्री शिवकुमार सापकोटाज्यूको वर्तमान कार्यकाल ऐतिहासिक, उपलब्धिमूलक र अनुकरणीय बनोस् भन्ने हार्दिक सदिच्छासहित उहाँलाई पदस्थापनको अवसरमा पुनः हार्दिक बधाई तथा सफल कार्यकालको मंगलमय शुभकामना व्यक्त गर्दछौँ।
योगमय, स्वस्थ, संस्कारित र गुणस्तरीय शिक्षाको अभियानमा उहाँको नेतृत्वदायी प्रयासले नयाँ आयाम थपोस्—हार्दिक शुभकामना!
Leave a Reply